Xây dựng văn hoá liêm chính trong khu vực công – Nhìn từ vai trò của cơ quan thanh tra

Bí thư Đảng uỷ, Tổng Thanh tra Chính phủ Đoàn Hồng Phong. Ảnh: Trần Huy

Trong tiến trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, văn hoá liêm chính công vụ ngày càng được khẳng định là nền tảng đạo đức – thể chế của nền hành chính hiện đại. Trong bối cảnh đất nước bước sang kỷ nguyên phát triển mới, với yêu cầu cao về quản trị quốc gia, kiểm soát quyền lực, phòng, chống tham nhũng, tiêu cực và xây dựng nền hành chính kiến tạo, phát triển, phục vụ Nhân dân, việc xây dựng và lan toả văn hoá liêm chính trong khu vực công không chỉ là yêu cầu mang tính cấp bách mà còn là nhiệm vụ lâu dài, có ý nghĩa chiến lược. Trong tổng thể đó, cơ quan thanh tra giữ vai trò đặc biệt quan trọng, vừa là thiết chế kiểm soát quyền lực nhà nước, vừa là chủ thể góp phần hình thành, củng cố và lan toả các giá trị liêm chính trong hoạt động công vụ.

Yêu cầu xây dựng văn hoá liêm chính công vụ

Văn hoá liêm chính công vụ có thể được hiểu là tổng hoà các giá trị, chuẩn mực đạo đức, pháp lý và hành vi ứng xử của đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức trong quá trình thực thi quyền lực nhà nước, bảo đảm sự trung thực, minh bạch, trách nhiệm giải trình và đặt lợi ích công, lợi ích của Nhân dân lên trên lợi ích cá nhân. Đây không chỉ là vấn đề đạo đức cá nhân mà là thuộc tính cốt lõi của một nền hành chính hiện đại, hiệu lực, hiệu quả.

Trong điều kiện xây dựng nền hành chính kiến tạo, phát triển và phục vụ, yêu cầu về liêm chính công vụ càng trở nên bức thiết. Nền hành chính kiến tạo không chỉ dừng lại ở việc ban hành và thực thi pháp luật, mà còn phải tạo lập môi trường thuận lợi cho phát triển kinh tế – xã hội, khơi thông nguồn lực, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, bảo đảm công bằng và tiến bộ xã hội. Để thực hiện được vai trò đó, bộ máy công quyền phải vận hành trên cơ sở liêm chính, minh bạch, không bị chi phối bởi lợi ích cục bộ, lợi ích nhóm hay động cơ cá nhân không trong sáng.

Toàn cảnh Đại hội thi đua yêu nước ngành Thanh tra (ngày 19/9/2025). Ảnh: Trần Huy

Thực tiễn cho thấy, tham nhũng, tiêu cực và sự suy thoái về đạo đức công vụ là một trong những nguyên nhân trực tiếp làm giảm hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, làm méo mó chính sách, gia tăng chi phí không chính thức, gây bức xúc xã hội và làm suy giảm niềm tin của Nhân dân đối với Đảng và Nhà nước. Khi văn hoá liêm chính không được xây dựng vững chắc, các quy định pháp luật dù chặt chẽ đến đâu cũng có nguy cơ bị vô hiệu hoá trong quá trình thực thi.

Xây dựng văn hoá liêm chính công vụ vì thế không thể chỉ trông chờ vào việc hoàn thiện pháp luật hay tăng cường chế tài xử lý vi phạm, mà đòi hỏi một quá trình bền bỉ, lâu dài, kết hợp hài hoà giữa “xây” và “chống”, giữa giáo dục, nêu gương với kiểm tra, giám sát và xử lý nghiêm minh. Văn hoá liêm chính phải trở thành chuẩn mực hành vi tự giác của mỗi cán bộ, công chức, viên chức, là “hàng rào mềm” nhưng có sức mạnh phòng ngừa rất lớn đối với tham nhũng, tiêu cực.

Trong bối cảnh đất nước bước sang kỷ nguyên mới – kỷ nguyên hội nhập sâu rộng, chuyển đổi số và phát triển dựa trên khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo – yêu cầu về minh bạch, trách nhiệm giải trình và liêm chính công vụ càng trở nên gay gắt. Chuyển đổi số trong quản lý nhà nước mở ra nhiều cơ hội nâng cao minh bạch, giảm tiếp xúc trực tiếp, nhưng đồng thời cũng đặt ra những thách thức mới về kiểm soát quyền lực, bảo đảm liêm chính trong môi trường số. Điều đó càng đòi hỏi văn hoá liêm chính phải được xây dựng như một giá trị cốt lõi, thấm sâu vào tư duy và hành động của đội ngũ cán bộ, công chức.

Vai trò của cơ quan thanh tra trong xây dựng văn hoá liêm chính công vụ

Trong hệ thống các thiết chế kiểm soát quyền lực nhà nước, cơ quan thanh tra giữ vị trí đặc biệt quan trọng. Ngay từ những ngày đầu thành lập Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Chính phủ đã sớm nhận thức rõ vai trò của thanh tra trong việc giám sát hoạt động của bộ máy hành chính và phẩm chất đạo đức của đội ngũ cán bộ, công chức. Sắc lệnh số 64 ngày 23/11/1945 quy định Ban Thanh tra đặc biệt có nhiệm vụ “đi giám sát tất cả các công việc và các nhân viên của Uỷ ban nhân dân và các cơ quan của Chính phủ”. Đây là một quy định mang tính nguyên lý, khẳng định quyền lực nhà nước phải được đặt dưới sự giám sát.

Tiếp đó, Sắc lệnh số 138/SL ngày 18/12/1949 về việc thành lập Ban Thanh tra Chính phủ đã xác định một trong những nhiệm vụ quan trọng của cơ quan này là “thanh tra các uỷ viên Uỷ ban kháng chiến hành chính và viên chức về phương diện liêm khiết”. Việc đưa nội dung liêm khiết của viên chức nhà nước trở thành đối tượng thanh tra chính thức cho thấy, ngay từ rất sớm, liêm chính đã được coi là tiêu chí cốt lõi của hoạt động công vụ và là nội dung trọng tâm của hoạt động thanh tra.

Đảng bộ Thanh tra Chính phủ tổng kết công tác năm 2025. Ảnh: Huy Trần

Trải qua các giai đoạn phát triển, cùng với sự hoàn thiện của hệ thống pháp luật, vai trò của thanh tra ngày càng được khẳng định rõ nét hơn. Luật Thanh tra quy định thanh tra là chức năng thiết yếu của quản lý nhà nước, gắn liền với trách nhiệm quản lý, nhằm phòng ngừa, phát hiện và xử lý vi phạm pháp luật, phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực. Thông qua hoạt động thanh tra, các cơ quan, tổ chức, cá nhân trong khu vực công được đặt dưới sự giám sát thường xuyên, có hệ thống, qua đó góp phần ngăn ngừa sự tha hoá quyền lực.

Thanh tra không chỉ dừng lại ở việc phát hiện sai phạm và kiến nghị xử lý trách nhiệm, mà còn có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc đánh giá trách nhiệm quản lý của người đứng đầu, của tập thể lãnh đạo và của từng cá nhân có liên quan. Việc làm rõ mối quan hệ giữa quyền hạn được giao và trách nhiệm phải chịu là yếu tố then chốt để xây dựng văn hoá liêm chính công vụ. Khi quyền lực đi liền với trách nhiệm và bị kiểm soát chặt chẽ, động cơ vụ lợi, tuỳ tiện trong thực thi công vụ sẽ bị hạn chế.

Bên cạnh đó, thông qua các kết luận, kiến nghị sau thanh tra, cơ quan thanh tra góp phần quan trọng trong việc hoàn thiện cơ chế, chính sách, khắc phục những “kẽ hở” trong quản lý nhà nước – những nguyên nhân sâu xa dễ dẫn đến tham nhũng, lãng phí, tiêu cực. Giá trị lớn nhất của thanh tra trong xây dựng văn hoá liêm chính không chỉ nằm ở việc xử lý bao nhiêu vụ việc, thu hồi bao nhiêu tài sản, mà còn ở việc phòng ngừa từ gốc, tạo ra môi trường quản lý minh bạch, rõ ràng, ít dư địa cho sự tuỳ tiện.

Hoạt động thanh tra còn góp phần củng cố kỷ luật, kỷ cương hành chính và nâng cao trách nhiệm giải trình trong khu vực công. Việc công khai kết luận thanh tra theo quy định pháp luật tạo áp lực xã hội tích cực, buộc các cơ quan, tổ chức, cá nhân phải nghiêm túc nhìn nhận sai phạm, khắc phục hạn chế và tuân thủ chuẩn mực liêm chính. Qua đó, các giá trị trung thực, minh bạch, trách nhiệm dần được hình thành và lan toả trong toàn bộ hệ thống hành chính.

Tuy nhiên, vai trò của thanh tra trong xây dựng văn hoá liêm chính chỉ có thể được phát huy đầy đủ khi chính hoạt động thanh tra và đội ngũ cán bộ thanh tra bảo đảm tính liêm chính, khách quan, chuyên nghiệp. Thanh tra không chỉ là người phát hiện, xử lý sai phạm của người khác, mà trước hết phải là lực lượng nêu gương về liêm chính, kỷ luật và trách nhiệm công vụ.

Định hướng và giải pháp phát huy vai trò của thanh tra trong xây dựng văn hoá liêm chính

Trong bối cảnh mới, để cơ quan thanh tra thực sự trở thành trụ cột trong xây dựng văn hoá liêm chính công vụ, cần triển khai đồng bộ nhiều định hướng và giải pháp.

Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện thể chế về thanh tra theo hướng bảo đảm thanh tra thực sự là công cụ kiểm soát quyền lực nhà nước, tập trung vào đánh giá trách nhiệm quản lý, trách nhiệm người đứng đầu và phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực. Việc phân định rõ ràng giữa thanh tra với kiểm tra, kiểm toán và các hoạt động giám sát khác là yêu cầu quan trọng nhằm tránh chồng chéo, trùng lặp, đồng thời nâng cao hiệu lực, hiệu quả của hoạt động thanh tra.

Thứ hai, đặc biệt coi trọng xây dựng đội ngũ cán bộ thanh tra có bản lĩnh chính trị vững vàng, chuyên môn sâu, đạo đức trong sáng, liêm chính và dũng khí nghề nghiệp, thực sự là “tấm gương cho người ta soi mặt” như lời căn dặn của Bác Hồ. Đây là yếu tố quyết định chất lượng và uy tín của hoạt động thanh tra. Cùng với đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ, cần có cơ chế kiểm soát chặt chẽ quyền lực trong hoạt động thanh tra, phòng ngừa tiêu cực ngay trong chính cơ quan thanh tra.

Thứ ba, tăng cường công khai, minh bạch hoạt động thanh tra, nhất là việc công bố kết luận thanh tra và theo dõi, đôn đốc thực hiện kết luận, kiến nghị. Minh bạch không chỉ là yêu cầu pháp lý mà còn là công cụ hữu hiệu để xây dựng văn hoá liêm chính, tạo niềm tin của Nhân dân đối với hoạt động công vụ.

Thứ tư, gắn hoạt động thanh tra với xây dựng văn hoá công vụ và đạo đức nghề nghiệp trong khu vực công. Kết quả thanh tra cần được sử dụng như một nguồn thông tin quan trọng phục vụ công tác cán bộ, cải cách hành chính, hoàn thiện chính sách và nâng cao chất lượng quản trị nhà nước.

Cuối cùng, trong bối cảnh chuyển đổi số, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, dữ liệu lớn trong hoạt động thanh tra nhằm nâng cao năng lực phát hiện sớm rủi ro, tăng cường tính khách quan, minh bạch và hiệu quả phòng ngừa tham nhũng, tiêu cực. Đây cũng là hướng đi quan trọng để xây dựng văn hoá liêm chính phù hợp với yêu cầu của nền hành chính hiện đại.

Có thể khẳng định, xây dựng văn hoá liêm chính công vụ là nhiệm vụ lâu dài, đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị. Trong quá trình đó, cơ quan thanh tra với vai trò kiểm soát quyền lực, phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực và định hướng chuẩn mực hành vi công vụ giữ vị trí không thể thay thế. Phát huy tốt vai trò của thanh tra không chỉ góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, mà còn tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững của đất nước trong kỷ nguyên mới.