Trong hoạt động thanh tra, chứng cứ giữ vai trò trung tâm, quyết định trực tiếp đến tính khách quan, chính xác và thuyết phục của kết luận thanh tra. Mọi nhận định, kiến nghị xử lý nếu không được xây dựng trên cơ sở chứng cứ đầy đủ, hợp pháp và được đánh giá đúng bản chất đều tiềm ẩn nguy cơ sai lệch, gây ảnh hưởng đến quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân cũng như uy tín của cơ quan thanh tra. Thực tiễn cho thấy, trong bối cảnh các hành vi vi phạm ngày càng tinh vi, có xu hướng che giấu bằng nhiều thủ đoạn hợp thức hóa hồ sơ, tài liệu, yêu cầu nâng cao chất lượng công tác thu thập, kiểm tra và đánh giá chứng cứ trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Đây không chỉ là vấn đề kỹ thuật nghiệp vụ, mà còn là thước đo năng lực, bản lĩnh và đạo đức nghề nghiệp của đội ngũ cán bộ làm công tác thanh tra.

2. Thực trạng công tác thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ trong hoạt động thanh tra

Thực tiễn hoạt động thanh tra trong thời gian qua cho thấy, công tác thu thập, kiểm tra và đánh giá chứng cứ đã có những chuyển biến tích cực, từng bước được thực hiện theo quy định của pháp luật và quy trình nghiệp vụ. Nhiều cuộc thanh tra đã chú trọng xây dựng hồ sơ chứng cứ tương đối đầy đủ, làm cơ sở cho việc ban hành kết luận và kiến nghị xử lý. Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, tại một số đoàn thanh tra và ở một vài địa phương, công tác thu thập, kiểm tra và đánh giá chứng cứ vẫn còn bộc lộ những tồn tại, hạn chế nhất định.

Trước hết, ở khâu thu thập chứng cứ, tại một số cuộc thanh tra vẫn còn tình trạng thu thập tài liệu mang tính dàn trải, chưa thật sự bám sát trọng tâm, trọng điểm nội dung cần làm rõ. Nguồn chứng cứ trong những trường hợp này chủ yếu dựa vào hồ sơ, tài liệu do đối tượng thanh tra cung cấp, trong khi việc chủ động khai thác thông tin từ các nguồn độc lập, bên thứ ba hoặc dữ liệu điện tử còn hạn chế. Nguyên nhân của tình trạng này xuất phát từ cả yếu tố chủ quan và khách quan, trong đó có việc tư duy nghiệp vụ của một bộ phận thanh tra viên chưa được đổi mới đầy đủ, còn tâm lý “an toàn”, ngại va chạm; đồng thời, điều kiện bảo đảm cho hoạt động xác minh, thu thập thông tin ngoài hồ sơ còn gặp khó khăn, nhất là đối với các lĩnh vực chuyên môn sâu, có tính kỹ thuật cao. Bên cạnh đó, ở một số cuộc thanh tra, việc thu thập chứng cứ chưa bảo đảm tính kịp thời, làm phát sinh nguy cơ tài liệu bị chỉnh sửa, bổ sung hoặc hợp thức hóa, dẫn đến giảm giá trị chứng minh của chứng cứ, nguyên nhân chủ yếu do công tác lập kế hoạch và tổ chức thực hiện thanh tra còn lúng túng, thiếu tính khoa học.

Ở khâu kiểm tra chứng cứ, trong một số trường hợp, việc đối chiếu, xác minh còn mang tính hình thức, chưa đi sâu kiểm tra thực tế. Một số thanh tra viên còn nặng về việc tiếp nhận và tin tưởng báo cáo, giải trình bằng văn bản của đối tượng thanh tra, chưa chú trọng đúng mức đến kiểm tra hiện trường, tiếp xúc trực tiếp với người có liên quan hoặc trưng cầu giám định khi có dấu hiệu nghi vấn. Hạn chế này có nguyên nhân từ sự chưa đồng đều về năng lực chuyên môn, kỹ năng nghiệp vụ của đội ngũ cán bộ thanh tra, trong khi khối lượng công việc lớn, thời gian thanh tra có hạn, dễ dẫn đến tâm lý làm nhanh, làm gọn, thiếu chiều sâu xác minh. Ngoài ra, ở một số địa phương, sự phối hợp giữa các cơ quan, đơn vị có liên quan trong quá trình xác minh chứng cứ chưa thật sự chặt chẽ, làm ảnh hưởng đến hiệu quả kiểm tra, xác thực thông tin, tài liệu.

Đối với công tác đánh giá chứng cứ, hạn chế ở một số cuộc thanh tra là việc xem xét chứng cứ còn mang tính đơn lẻ, thiếu sự liên kết tổng thể để làm rõ mối quan hệ nhân quả và bản chất của hành vi vi phạm. Trong một số trường hợp, việc đánh giá chứng cứ chưa thật sự khách quan, còn chịu ảnh hưởng nhất định của nhận định chủ quan hoặc định hướng có sẵn, dẫn đến kết luận thanh tra chưa đủ sức thuyết phục. Nguyên nhân chủ yếu là do kỹ năng phân tích, tổng hợp chứng cứ của một bộ phận thanh tra viên còn hạn chế, chưa được đào tạo bài bản về tư duy logic và phương pháp đánh giá chứng cứ theo chuỗi; đồng thời, áp lực về tiến độ, yêu cầu hoàn thành kết luận đúng thời hạn cũng tác động không nhỏ đến việc xem xét đánh giá chứng cứ một cách thận trọng, toàn diện.

Những tồn tại, hạn chế nêu trên cho thấy, mặc dù đã có nhiều chuyển biến tích cực, công tác thu thập, kiểm tra và đánh giá chứng cứ trong hoạt động thanh tra ở một số nơi vẫn còn khoảng cách nhất định so với yêu cầu bảo đảm tính khách quan, minh bạch và hiệu lực của kết luận thanh tra trong tình hình mới. Việc nhận diện đúng thực trạng và nguyên nhân của những hạn chế này là cơ sở quan trọng để đề xuất các giải pháp phù hợp, khả thi, góp phần nâng cao chất lượng và uy tín của hoạt động thanh tra trong thời gian tới.

3. Giải pháp nâng cao chất lượng công tác thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ trong hoạt động thanh tra

Xuất phát từ những hạn chế và nguyên nhân đã phân tích ở trên, việc nâng cao chất lượng công tác thu thập, kiểm tra và đánh giá chứng cứ trong hoạt động thanh tra cần được thực hiện đồng bộ, có trọng tâm, trọng điểm, gắn chặt với đổi mới tư duy nghiệp vụ, nâng cao năng lực đội ngũ và hoàn thiện điều kiện bảo đảm thực hiện.

Trước hết, để khắc phục tình trạng thu thập chứng cứ dàn trải, phụ thuộc chủ yếu vào hồ sơ do đối tượng thanh tra cung cấp, cần đổi mới tư duy và phương pháp thu thập chứng cứ theo hướng chủ động, có chọn lọc. Ngay từ khâu xây dựng kế hoạch thanh tra, phải xác định rõ mục tiêu, trọng tâm nội dung cần làm rõ, trên cơ sở đó định hướng cụ thể loại chứng cứ cần thu thập và nguồn thu thập phù hợp. Việc đa dạng hóa nguồn chứng cứ cần được coi là yêu cầu bắt buộc, trong đó chú trọng khai thác thông tin từ các cơ quan quản lý nhà nước có liên quan, bên thứ ba, dữ liệu điện tử, cơ sở dữ liệu chuyên ngành và phản ánh của quần chúng nhân dân. Đồng thời, cần tăng cường kỷ luật, kỷ cương trong việc thu thập chứng cứ kịp thời, hạn chế tối đa tình trạng chậm trễ làm phát sinh nguy cơ chỉnh sửa, hợp thức hóa hồ sơ từ phía đối tượng thanh tra.

Thứ hai, nhằm khắc phục những hạn chế trong công tác kiểm tra, xác minh chứng cứ do năng lực nghiệp vụ chưa đồng đều và áp lực về thời gian, cần tăng cường các biện pháp kiểm tra chéo và xác minh thực tế một cách thực chất. Việc đối chiếu giữa hồ sơ, tài liệu với thực tế tại hiện trường, giữa số liệu báo cáo với kết quả kiểm tra độc lập phải trở thành quy trình bắt buộc trong hoạt động thanh tra. Đối với những lĩnh vực chuyên môn sâu, có dấu hiệu vi phạm phức tạp, cần chủ động phối hợp với các cơ quan chuyên môn, tổ chức giám định để bảo đảm tính xác thực của chứng cứ. Cùng với đó, cần bố trí thời gian thanh tra hợp lý, tránh tình trạng dồn ép tiến độ làm ảnh hưởng đến chất lượng kiểm tra, xác minh.

Thứ ba, để nâng cao chất lượng đánh giá chứng cứ và khắc phục tình trạng xem xét chứng cứ rời rạc, thiếu tính hệ thống, cần chú trọng bồi dưỡng kỹ năng phân tích, tổng hợp và đánh giá chứng cứ cho đội ngũ thanh tra viên. Việc đánh giá chứng cứ phải được thực hiện trên cơ sở xem xét mối quan hệ logic giữa các chứng cứ, làm rõ chuỗi hành vi vi phạm, nguyên nhân và mức độ trách nhiệm của từng tổ chức, cá nhân có liên quan. Đồng thời, cần quán triệt và thực hiện nghiêm nguyên tắc khách quan, công tâm, suy đoán vô tội trong đánh giá chứng cứ, hạn chế tối đa tác động của định kiến chủ quan hoặc áp lực hành chính đối với kết luận thanh tra.

Thứ tư, xuất phát từ nguyên nhân về hạn chế trong điều kiện bảo đảm và phương tiện nghiệp vụ, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, từng bước số hóa hoạt động thanh tra. Việc xây dựng và khai thác hiệu quả các cơ sở dữ liệu dùng chung, hệ thống quản lý hồ sơ thanh tra điện tử sẽ giúp nâng cao khả năng thu thập, lưu trữ, đối chiếu và phân tích chứng cứ, đặc biệt là chứng cứ điện tử. Đây là giải pháp quan trọng nhằm đáp ứng yêu cầu thanh tra trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay.

Cuối cùng, để khắc phục các nguyên nhân mang tính chủ quan, liên quan đến bản lĩnh và đạo đức nghề nghiệp của một bộ phận cán bộ thanh tra, cần đặc biệt coi trọng công tác giáo dục chính trị, tư tưởng, rèn luyện đạo đức công vụ. Mỗi cán bộ, thanh tra viên phải nhận thức sâu sắc rằng chứng cứ chỉ thực sự có giá trị khi được thu thập, kiểm tra và đánh giá bởi những người có tâm trong sáng, bản lĩnh vững vàng, dám chịu trách nhiệm và kiên quyết đấu tranh với mọi hành vi làm sai lệch hồ sơ, chứng cứ vì động cơ cá nhân. Đây là yếu tố nền tảng, quyết định sự thành công của mọi giải pháp nghiệp vụ.

Có thể khẳng định rằng, trong toàn bộ quy trình thanh tra, công tác thu thập, kiểm tra và đánh giá chứng cứ giữ vai trò then chốt, quyết định trực tiếp đến tính khách quan, chính xác và tính thuyết phục của kết luận thanh tra. Chứng cứ không chỉ là cơ sở pháp lý cho việc xử lý vi phạm mà còn là “thước đo” phản ánh năng lực, bản lĩnh và đạo đức nghề nghiệp của đội ngũ cán bộ làm công tác thanh tra.

Thực tiễn cho thấy, những hạn chế trong công tác thu thập, kiểm tra và đánh giá chứng cứ, dù xuất phát từ nguyên nhân chủ quan hay khách quan, đều có thể dẫn đến hệ quả là kết luận thanh tra chưa đủ sức thuyết phục, thậm chí phát sinh khiếu nại, tố cáo kéo dài, ảnh hưởng đến uy tín của cơ quan thanh tra và hiệu lực quản lý nhà nước. Vì vậy, việc nhận diện đúng thực trạng, làm rõ nguyên nhân và đề xuất các giải pháp phù hợp, khả thi là yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh triển khai Luật Thanh tra hiện hành và đẩy mạnh cải cách, chuyển đổi số trong hoạt động thanh tra.

Nâng cao chất lượng công tác thu thập, kiểm tra và đánh giá chứng cứ không phải là nhiệm vụ nhất thời mà là quá trình lâu dài, đòi hỏi sự đổi mới đồng bộ từ tư duy nghiệp vụ, hoàn thiện cơ chế, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin đến xây dựng đội ngũ thanh tra viên có trình độ chuyên môn vững vàng, bản lĩnh chính trị kiên định và đạo đức công vụ trong sáng. Chỉ khi hệ thống chứng cứ được xây dựng một cách đầy đủ, khách quan và khoa học, hoạt động thanh tra mới thực sự phát huy vai trò là công cụ sắc bén, hiệu lực, hiệu quả trong quản lý nhà nước, góp phần giữ vững kỷ cương pháp luật và củng cố niềm tin của xã hội.

Lê Văn Chưởng

Khoa Nghiệp vụ 1

Nghiên cứu đã hệ thống hóa đầy đủ cơ sở lý luận liên quan đến hoạt động thông tin và truyền thông trong lĩnh vực công, làm rõ khái niệm, đặc điểm, chức năng, vai trò cũng như các yếu tố bảo đảm hiệu quả truyền thông trong môi trường đặc thù của một cơ sở đào tạo công lập. Trên phương diện pháp lý, các quy định về chuyển đổi số, truyền thông chính sách, cung cấp thông tin cho báo chí và công chúng được phân tích toàn diện, qua đó khẳng định rằng truyền thông ngày nay không chỉ đơn thuần là nhiệm vụ hành chính – sự vụ mà là yếu tố quan trọng trong nâng cao hiệu lực quản trị tổ chức.

Từ cơ sở lý luận đó, nghiên cứu tập trung khảo sát thực trạng hoạt động truyền thông của Trường Cán bộ Thanh tra trên ba phương diện: truyền thông về hoạt động của Nhà trường và ngành Thanh tra; truyền thông phục vụ nhiệm vụ đào tạo, bồi dưỡng; và truyền thông chính sách – pháp luật gắn với giải đáp nghiệp vụ. Kết quả khảo sát cho thấy Nhà trường đã từng bước hình thành hệ thống kênh truyền thông đa dạng, từ trang Thông tin điện tử, bản tin nội bộ, ấn phẩm đào tạo cho đến phối hợp truyền thông với các cơ quan báo chí. Đáng chú ý, Trường đã tiến hành đăng ký cấp mới trang Thông tin điện tử tổng hợp nhằm bảo đảm hoạt động theo đúng quy định, nâng cấp giao diện, cấu trúc và thuật toán quản trị, đồng thời mở rộng hợp tác với nhiều cơ quan báo chí, tạp chí điện tử uy tín như Tạp chí Điện tử Luật sư Việt Nam, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, Tạp chí Đại biểu Nhân dân… nhằm tạo nguồn thông tin phong phú, chính thống và lan tỏa rộng rãi hơn.

Song song với đó, công tác thư viện số được chú trọng với việc đồng bộ hóa và tích hợp nguồn học liệu của Viện Chiến lược và Khoa học Thanh tra vào hệ thống thư viện điện tử của Nhà trường, xây dựng kho dữ liệu thống nhất, giúp học viên và giảng viên có điều kiện thuận lợi hơn trong nghiên cứu và giảng dạy. Sau khi thực hiện sáp nhập và kiện toàn một số đơn vị chuyên môn, Trường cũng đã kịp thời cập nhật cơ cấu tổ chức, chức năng và nhiệm vụ của từng đơn vị trên trang thông tin điện tử tổng hợp, bảo đảm minh bạch, đầy đủ và đúng quy định, phục vụ hiệu quả cho công tác quản trị và cung cấp thông tin đến công chúng.

Bên cạnh những kết quả đạt được, nghiên cứu cũng chỉ ra những hạn chế mang tính hệ thống như nội dung truyền thông chưa phong phú và chuyên sâu, chưa chú trọng vào phân tích nghiệp vụ; nhân sự phụ trách truyền thông còn mỏng và chủ yếu kiêm nhiệm; công nghệ phục vụ truyền thông chậm được đổi mới; và đặc biệt là chưa hình thành chiến lược truyền thông dài hạn gắn với sứ mệnh, tầm nhìn và nhiệm vụ đào tạo, bồi dưỡng của Trường. Nhận diện những tồn tại này cũng đồng nghĩa với việc xác định rõ các yêu cầu cần thay đổi trong giai đoạn tới.

Từ thực trạng đó, nghiên cứu đề xuất chuyển từ mô hình “truyền thông hành chính – sự vụ” sang “truyền thông chiến lược – kiến tạo tri thức”. Truyền thông phải hướng tới việc tạo ra giá trị tri thức, phân tích sâu các vấn đề về nghiệp vụ thanh tra, tiếp công dân, giải quyết khiếu nại – tố cáo và phòng, chống tham nhũng, tiêu cực; phải lan tỏa kinh nghiệm, mô hình hay, bài học thực tiễn; đồng thời góp phần định hướng nhận thức cho học viên và công chức ngành Thanh tra. Đặc biệt, việc xây dựng và phát triển một kênh truyền thông nghiệp vụ chuyên sâu được xem là giải pháp đột phá, giúp Nhà trường tạo dấu ấn riêng và nâng cao tầm ảnh hưởng trong hệ thống đào tạo công vụ.

Trên nền đó, bốn nhóm giải pháp được đề xuất nhằm tăng cường hiệu quả công tác thông tin, truyền thông của Trường Cán bộ Thanh tra, bao gồm đổi mới nội dung và hình thức thông tin; hiện đại hóa truyền thông phục vụ đào tạo, bồi dưỡng; phát triển chuyên sâu kênh truyền thông nghiệp vụ; và kiện toàn nhân lực, cơ chế phối hợp nội bộ. Các giải pháp không chỉ chú trọng tới kỹ thuật truyền thông mà còn đề cập đến đổi mới mô hình quản trị, cải thiện cơ chế phối hợp giữa các đơn vị, khuyến khích ứng dụng công nghệ số và tăng cường trách nhiệm của từng khoa, phòng trong việc cung cấp thông tin.

Nhìn chung, nghiên cứu đã đóng góp nhiều giá trị về mặt khoa học lẫn thực tiễn. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng như tài liệu tham khảo quan trọng cho việc hoạch định chiến lược thông tin – truyền thông, xây dựng quy chế, tổ chức bộ máy và triển khai hoạt động thông tin, truyền thông của Nhà trường thời gian tới. Điều này có ý nghĩa đặc biệt khi ngành Thanh tra đang đẩy mạnh cải cách, hiện đại hóa, tăng cường minh bạch và liêm chính, trong đó truyền thông đóng vai trò không thể thiếu trong việc lan tỏa tri thức, củng cố niềm tin của công chúng và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực ngành./.

ThS. Nguyễn Thị Thùy Trang

Phó Giám đốc Điều hành, Trung tâm TT-TL&DV

Kiểm soát tài sản, thu nhập của người có chức vụ, quyền hạn là công cụ quan trọng để phòng ngừa tham nhũng, góp phần bảo đảm liêm chính, minh bạch trong hoạt động công vụ và củng cố niềm tin của nhân dân. Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018 đã hoàn thiện cơ chế pháp lý về kê khai, công khai và xác minh tài sản, thu nhập, tạo cơ sở thống nhất cho các cơ quan triển khai.

Trong bối cảnh thí điểm mô hình chính quyền địa phương hai cấp (tỉnh – xã, không tổ chức cấp huyện), phương thức quản lý nhà nước nói chung và kiểm soát tài sản, thu nhập nói riêng phải điều chỉnh theo hướng tinh gọn và phân cấp mạnh hơn. Mô hình này giúp rút ngắn tầng nấc trung gian và tăng tính chủ động của địa phương, nhưng đồng thời đặt ra yêu cầu mới về phân định thẩm quyền, năng lực thực thi ở cấp xã, cơ chế phối hợp dọc giữa hai cấp cũng như việc hiện đại hóa dữ liệu và phương thức xác minh.

Trước những thay đổi đó, việc đánh giá các vấn đề phát sinh và đề xuất giải pháp phù hợp là cần thiết nhằm bảo đảm hiệu lực, hiệu quả của công tác kiểm soát tài sản, thu nhập trong điều kiện tổ chức chính quyền địa phương theo mô hình mới.

2. Những vấn đề đặt ra trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp (tỉnh – xã)

2.1. Áp lực tập trung thẩm quyền vào cấp tỉnh

Trong mô hình không tổ chức chính quyền cấp huyện, phần lớn nhiệm vụ quản lý cán bộ, công chức – bao gồm kiểm soát tài sản, thu nhập – được giao trực tiếp cho cấp tỉnh. Cách tổ chức này khiến cấp tỉnh phải gánh chịu một khối lượng công việc rất lớn, đồng thời quản lý phạm vi đối tượng rộng, trải dài từ đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã cho đến những người giữ chức vụ lãnh đạo, quản lý tại các cơ quan chuyên môn và đơn vị sự nghiệp trực thuộc tỉnh. Bên cạnh đó, yêu cầu về trách nhiệm quản lý theo chiều dọc buộc cấp tỉnh phải tăng cường chỉ đạo, hướng dẫn và giám sát đối với cấp xã. Sự tập trung nhiệm vụ quá lớn vào một cấp chính quyền dễ dẫn đến tình trạng quá tải đối với cơ quan thanh tra tỉnh và các cơ quan được phân công kiểm soát tài sản, thu nhập.

2.2. Năng lực kiểm soát tài sản, thu nhập ở cấp xã còn hạn chế

Cấp xã là cấp chính quyền cơ sở, nơi số lượng cán bộ, công chức thuộc diện kê khai tài sản khá lớn; tuy nhiên, bộ phận tham mưu về công tác kiểm soát tài sản, thu nhập thường không có biên chế chuyên trách, chủ yếu do cán bộ kiêm nhiệm đảm nhiệm. Điều này gây ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng triển khai công tác, như việc hướng dẫn lập và nộp bản kê khai, việc sơ kiểm tra tính đầy đủ của hồ sơ, hay khả năng phát hiện những dấu hiệu bất thường để kịp thời báo cáo lên cấp tỉnh. Hạn chế về chuyên môn trong xử lý các thông tin liên quan đến tài sản, thu nhập – vốn đòi hỏi nghiệp vụ tổng hợp, nhận diện rủi ro và hiểu biết pháp lý – khiến cấp xã gặp khó khăn ngay từ khâu kiểm soát ban đầu.

2.3. Khó khăn trong xác minh tài sản trên địa bàn rộng và phân tán

Việc không có cấp huyện làm đầu mối trung gian dẫn đến toàn bộ hoạt động thu thập, đối chiếu và xác minh thông tin phải được thực hiện trực tiếp giữa cấp tỉnh và cấp xã. Điều này làm phát sinh nhiều khó khăn, đặc biệt ở những địa bàn vùng sâu, vùng xa, miền núi, nơi khoảng cách địa lý lớn và điều kiện đi lại không thuận lợi. Việc xác minh thực tế tài sản của người kê khai trở nên phức tạp hơn, trong khi thiếu một cấp trung gian có khả năng hỗ trợ rà soát, kiểm chứng các giao dịch hoặc biến động về tài sản, thu nhập một cách nhanh chóng và kịp thời. Hệ quả là quy trình xác minh dễ bị kéo dài hoặc bỏ sót thông tin quan trọng.

2.4. Chưa có cơ chế dữ liệu thống nhất giữa cấp tỉnh và cấp xã

Công tác số hóa hồ sơ kê khai tài sản, thu nhập ở cấp xã nhìn chung còn chậm, nhiều địa phương vẫn quản lý hồ sơ bằng hình thức lưu trữ giấy. Khi truyền tải hoặc kết nối thông tin với cơ quan kiểm soát tại cấp tỉnh, dữ liệu thường bị phân tán, thiếu thống nhất và chưa được cập nhật kịp thời. Điều này gây khó khăn cho việc theo dõi biến động của từng đối tượng trong suốt quá trình công tác, hạn chế khả năng phân tích rủi ro, đồng thời ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý dài hạn. Sự thiếu đồng bộ trong hệ thống dữ liệu khiến việc phối hợp giữa hai cấp thiếu nhịp nhàng và kém hiệu quả.

2.5. Công khai tài sản, thu nhập còn mang tính hình thức

Trong thực tiễn thực hiện tại một số xã, việc công khai bản kê khai tài sản, thu nhập chủ yếu được thực hiện bằng hình thức niêm yết trong thời gian ngắn hoặc công bố trong các cuộc họp nội bộ của cơ quan, đơn vị. Các hình thức này chưa tạo điều kiện thuận lợi cho người dân tiếp cận thông tin, dẫn tới hiệu quả giám sát của cộng đồng còn thấp. Bên cạnh đó, nhận thức của một bộ phận cán bộ, công chức cấp xã về vai trò của công khai minh bạch trong phòng, chống tham nhũng chưa thật sự đầy đủ, khiến việc thực thi đôi khi mang tính đối phó, hình thức. Điều này làm giảm ý nghĩa của công khai tài sản, thu nhập như một biện pháp nhằm tăng cường minh bạch và trách nhiệm giải trình trong bộ máy chính quyền cơ sở.

3. Giải pháp nâng cao hiệu quả kiểm soát tài sản, thu nhập trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp

Để bảo đảm hiệu quả kiểm soát tài sản, thu nhập trong điều kiện tổ chức chính quyền địa phương theo hai cấp (tỉnh – xã), cần triển khai một hệ thống giải pháp đồng bộ từ hoàn thiện cơ chế phân cấp, nâng cao năng lực thực thi đến hiện đại hóa công cụ quản lý và tăng cường giám sát xã hội.

3.1. Tăng cường phân cấp, xác định rõ nhiệm vụ giữa tỉnh và xã

Trước hết, cần quy định rõ ràng chức năng, nhiệm vụ của từng cấp nhằm khắc phục tình trạng chồng chéo và giảm tải cho cơ quan kiểm soát cấp tỉnh. Theo đó, cấp tỉnh giữ vai trò cơ quan đầu mối trong kiểm soát tài sản, thu nhập; cấp xã có trách nhiệm tiếp nhận bản kê khai, thực hiện sơ kiểm tra tính đầy đủ, cập nhật dữ liệu và báo cáo kịp thời các dấu hiệu bất thường. Một quy trình chuẩn hóa về luân chuyển hồ sơ, chế độ báo cáo và cơ chế phối hợp dọc phải được xây dựng, đảm bảo việc theo dõi đối tượng kê khai được liên tục và không bỏ sót.

3.2. Bồi dưỡng và nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ cấp xã

Để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao trong quản lý tài sản, thu nhập, cần đẩy mạnh công tác đào tạo, tập huấn định kỳ cho cán bộ cấp xã về nghiệp vụ hướng dẫn kê khai, kỹ năng kiểm tra hồ sơ và nhận diện rủi ro. Việc bố trí cán bộ chuyên trách hoặc bán chuyên trách phụ trách công tác kiểm soát tài sản, thu nhập là cần thiết để giảm tình trạng kiêm nhiệm kéo dài, đồng thời nâng cao tính chuyên nghiệp trong triển khai nhiệm vụ tại cơ sở.

3.3. Xây dựng cơ sở dữ liệu liên thông giữa tỉnh và xã

Việc hiện đại hóa công tác kiểm soát tài sản, thu nhập phải được xem là giải pháp trọng tâm. Một hệ thống quản lý điện tử thống nhất, kết nối trực tiếp giữa cấp xã và cấp tỉnh sẽ giúp giảm áp lực xử lý thủ công và tăng độ chính xác của dữ liệu. Bên cạnh đó, việc liên thông cơ sở dữ liệu với cơ quan thuế, đăng ký đất đai, tài chính, ngân hàng và công an sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho việc xác minh thông tin tài sản, thu nhập. Ứng dụng công nghệ phân tích rủi ro, trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn (big data) giúp sớm phát hiện các biến động bất thường và cảnh báo nguy cơ tham nhũng.

3.4. Đổi mới phương thức xác minh tài sản, thu nhập

Cơ chế xác minh cần chuyển mạnh sang phương thức dựa trên chỉ số rủi ro, tập trung vào các nhóm chức vụ, lĩnh vực hoặc đối tượng có khả năng phát sinh tham nhũng cao. Bên cạnh xác minh định kỳ, cần nâng cao hiệu quả xác minh đột xuất khi có tin báo, phản ánh của người dân, báo chí hoặc yêu cầu của cơ quan chức năng. Quy trình xác minh phải đảm bảo chặt chẽ, minh bạch và kịp thời.

3.5. Tăng cường minh bạch và phát huy giám sát cộng đồng

Để công khai tài sản, thu nhập phát huy đúng vai trò, cần chuẩn hóa hình thức công khai theo hướng dễ tiếp cận, minh bạch và thực chất hơn, tránh tình trạng niêm yết mang tính hình thức. Các tổ chức như Mặt trận Tổ quốc, đoàn thể chính trị – xã hội và đại biểu Hội đồng nhân dân ở cả hai cấp cần được phát huy mạnh mẽ vai trò giám sát, phản biện. Đồng thời, phải xử lý nghiêm các trường hợp kê khai không trung thực, chậm giải trình hoặc vi phạm quy định về minh bạch tài sản.

3.6. Phát huy trách nhiệm nêu gương của người đứng đầu

Người đứng đầu các cơ quan, đơn vị thuộc cấp tỉnh và cấp xã phải thực sự gương mẫu trong thực hiện kê khai, công khai tài sản, thu nhập. Việc nêu gương không chỉ tạo hiệu ứng lan tỏa mà còn góp phần nâng cao kỷ luật, kỷ cương trong hệ thống. Cùng với đó, cần xác định rõ trách nhiệm của người đứng đầu khi để xảy ra sai sót trong kiểm soát tài sản, thu nhập tại đơn vị mình, bảo đảm cơ chế trách nhiệm gắn với thẩm quyền.

Việc kiểm soát tài sản, thu nhập trong bối cảnh mô hình chính quyền địa phương hai cấp (cấp tỉnh – cấp xã) đặt ra nhiều yêu cầu mới về tổ chức bộ máy, phương thức phối hợp và năng lực thực thi. Những giải pháp được đề xuất nhằm hướng đến xây dựng một cơ chế kiểm soát thống nhất, hiện đại và hiệu quả, bảo đảm sự liêm chính, minh bạch và trách nhiệm giải trình của đội ngũ cán bộ, công chức ở cả hai cấp. Việc hoàn thiện quy trình, tăng cường phân cấp gắn với kiểm soát quyền lực, nâng cao năng lực cho cấp xã, đồng thời ứng dụng công nghệ và xây dựng cơ sở dữ liệu đồng bộ sẽ giúp giảm thiểu rủi ro, khắc phục những hạn chế phát sinh từ mô hình tổ chức mới.

Nhìn chung, các giải pháp không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu thực tiễn của giai đoạn thí điểm, mà còn góp phần hình thành nền tảng lâu dài cho việc đổi mới quản trị địa phương theo hướng tinh gọn, minh bạch và hiệu quả. Đây là bước đi quan trọng để bảo đảm thực thi đúng tinh thần của Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018, đồng thời tăng cường niềm tin của nhân dân đối với bộ máy công quyền, tạo điều kiện cho sự phát triển bền vững của địa phương trong thời gian tới.

Lê Văn Chưởng

                                                       Giảng viên Khoa Nghiệp vụ Thanh tra

1. Đặt vấn đề

Quyền khiếu nại, tố cáo đã được ghi nhận trong Hiến pháp Việt Nam tại điều 30 Hiến pháp 2013 (sửa đổi, bổ sung năm 2025):

“1. Mọi người có quyền khiếu nại, tố cáo với cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền về những việc làm trái pháp luật của cơ quan, tổ chức, cá nhân.

 2. Cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền phải tiếp nhận, giải quyết khiếu nại, tố cáo. Người bị thiệt hại có quyền được bồi thường về vật chất, tinh thần và phục hồi danh dự theo quy định của pháp luật.

3. Nghiêm cấm việc trả thù người khiếu nại, tố cáo hoặc lợi dụng quyền khiếu nại, tố cáo để vu khống, vu cáo làm hại người khác.”

Về chủ đề “khiếu nại”, trong thực tế, khiếu nại hành chính chiếm đa số trong các vụ việc phát sinh trong quá trình quản lý nhà nước. Theo quy định tại khoản 1 Điều 2 Luật Khiếu nại, khiếu nại là việc công dân, cơ quan, tổ chức theo thủ tục do Luật Khiếu nại quy định, đề nghị cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền xem xét lại quyết định hành chính, hành vi hành chính của cơ quan hành chính nhà nước, của người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước khi có căn cứ cho rằng quyết định hoặc hành vi đó là trái pháp luật, xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của mình.

Về mặt chủ thể của khiếu nại hành chính, chủ thể khiếu nại là công dân, cơ quan, tổ chức thực hiện quyền khiếu nại. Cơ quan, tổ chức có quyền khiếu nại là cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị – xã hội, tổ chức xã hội, tổ chức xã hội – nghề nghiệp, tổ chức kinh tế, đơn vị vũ trang nhân dân. Đây chính là những chủ thể chịu sự quản lý của các cơ quan hành chính nhà nước, các chủ thể nêu trên được thực hiện quyền khiếu nại với điều kiện họ là đối tượng chịu sự tác động trực tiếp của các quyết định hành chính, hành vi hành chính, hay nói cách khác, quyết định hành chính, hành vi hành chính bị khiếu nại phải xâm phạm trực tiếp đến quyền và lợi ích của người khiếu nại. Trong hoạt động quản lý nhà nước, quản lý xã hội, các cơ quan nhà nước ban hành các văn bản, quyết định quản lý theo thẩm quyền để thực hiện quyền lực  nhà nước buộc công dân, tổ chức phải thực hiện. Các hoạt động đó tác động, ảnh hưởng đến quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, cơ quan, tổ chức, làm phát  sinh khiếu nại. Ví dụ: cơ quan quản lý hành chính nhà nước trong lĩnh vực xuất nhập cảnh quản lý các thủ tục xuất cảnh, nhập cảnh cho công dân; một bác sĩ cần mở một phòng khám tư cần có những điều kiện, tiêu chuẩn về máy móc, chứng chỉ hành nghề do các cơ quan quản lý hành chính nhà nước yêu cầu, …

Về mặt đối tượng của khiếu nại, đối tượng khiếu nại là quyết định hành chính, hành vi hành chính.

Mục đích chính của khiếu nại là bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của chủ thể khiếu nại (người khiếu nại).

Về hậu quả pháp lý của việc khiếu nại, có hai trường hợp sẽ xảy ra:

– Trường hợp khiếu nại đúng, các cơ quan có thẩm quyền có trách nhiệm khôi phục quyền và lợi ích hợp pháp cho người khiếu nại

– Nếu như đơn khiếu nại sai thì đơn khiếu nại sẽ bị bác bỏ và người khiếu nại không phải chịu trách nhiệm về hành vi khiếu nại của mình.

2. Một số khó khăn, vướng mắc trong giải quyết khiếu nại hành chính hiện nay

Báo cáo công tác tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo về hành chính năm 2025, tính đến hết tháng 9 năm 2025 có 261.566 lượt người đến cơ quan hành chính nhà nước khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh, giảm 28% so với năm 2024. Trong công tác giải quyết khiếu nại, tố cáo, cơ quan hành chính nhà nước các cấp đã giải quyết 18.108/22.068 vụ việc khiếu nại, tố cáo thuộc thẩm quyền, đạt tỷ lệ 82,1%, tăng 0,6% so với năm 2024.

Đáng lưu ý, Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ đã chỉ đạo các bộ, ngành, địa phương triển khai thực hiện nghiêm túc các Nghị quyết của Quốc hội, Nghị quyết, Kết luận của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về công tác tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo.

Tiếp nhận, giải quyết kịp thời theo thẩm quyền, đúng pháp luật các vụ việc khiếu nại, tố cáo do các cơ quan của Quốc hội, Đoàn đại biểu Quốc hội, đại biểu Quốc hội (ĐBQH) chuyển đến.

Cụ thể, đã xem xét, xử lý, giải quyết 192/375 vụ việc khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh do đại biểu Quốc hội, Đoàn ĐBQH và các cơ quan của Quốc hội chuyển đến, đạt 51,2%. 183/375 đang tiếp tục xem xét xử lý, giải quyết[1].

Thực trạng trên bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân: Những khó khăn, bức xúc, mâu thuẫn từ cơ sở chưa được phát hiện kịp thời và giải quyết thỏa đáng; hệ thống văn bản quy phạm pháp luật của Nhà nước về giải quyết khiếu nại, tố cáo còn thiếu đồng bộ, thống nhất; cơ quan thực hiện chính sách, pháp luật, nhất là về đất đai, nông nghiệp, môi trường… chưa đúng, chưa đầy đủ, chính quyền và cơ quan chức năng chưa chủ động đối thoại với người dân để giải quyết vướng mắc, chưa làm tốt công tác tuyên truyền, vận động người dân chấp hành… Ngoài ra, trong thời gian chuyển giao giữa tổ chức chính quyền địa phương cũ sang chính quyền địa phương 02 cấp mới, nhiều vụ việc khiếu nại còn tồn đọng vẫn tiếp tục chưa được xử lý triệt để do vướng mắc về xác định thẩm quyền, cũng như quy trình giải quyết…

Một vấn đề cần chú ý trong hoạt động khiếu nại là người khiếu nại không phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về hành vi của mình, điều này dẫn đến tình trạng khiếu nại kéo dài, vượt cấp, vượt ngành. Thậm chí có một số đoàn đông đến cơ quan hành chính Nhà nước để khiếu nại trong nhiều năm liền mặc dù đơn khiếu nại đã được giải quyết đúng chức năng, thẩm quyền. Điều này đòi hỏi cần có những biện pháp cụ thể để giải quyết tình trạng này từ những cơ quan, tổ chức có thẩm quyền. Bên cạnh đó, công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật đến người dân cần được quan tâm và thực hiện thường xuyên để người dân có thể hiểu và không thực hiện khiếu nại kéo dài, vượt cấp, vượt ngành gây ảnh hưởng đến hoạt động của các cơ quan hành chính nhà nước và tập trung pháp triển kinh tế, chăm lo đời sống trên tinh thần thượng tôn pháp luật.

3. Đề xuất một số giải pháp nâng cao hiệu quả giải quyết khiếu nại

Để khắc phục tình trạng trên, cần có những giải pháp để hoàn thiện về pháp lý cũng như nâng cao chuyên môn, nghiệp vụ cho cán bộ có thẩm quyền giải quyết khiếu nại, cụ thể như sau:

– Một là, cần hoàn thiện pháp luật về khiếu nại. Cần quy định cụ thể trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền nhận và chuyển đơn khiếu nại. Theo đó, các chủ thể này phải được gắn trách nhiệm nhận diện, chuyển đơn đến đúng cơ quan có thẩm quyền giải quyết (không được gửi đơn vượt cấp); nếu vụ việc đã được các cơ quan có thẩm quyền giải quyết hết thẩm quyền thì có thể hướng dẫn cho người dân thực hiện quyền khởi kiện vụ án hành chính tại Toà án để thụ lý giải quyết. Trong trường hợp vụ việc khiếu nại có tính chất phức tạp thì cần có cơ chế tham vấn các chủ thể có liên quan, có thể chỉ đạo cơ quan tham mưu, giúp việc nhằm thu thập, bổ sung thêm thông tin, tài liệu, đánh giá chứng cứ để tìm ra những nội dung, vấn đề cần tiếp tục làm rõ, giải quyết. Xác định điểm dừng trong giải quyết khiếu nại và việc thực hiện quyền khiếu nại của công dân. Cần luật hóa điểm dừng trong công tác tiếp nhận, giải quyết đơn khiếu nại, tố cáo của công dân là cần thiết nhằm tránh tình trạng đơn vượt cấp, kéo dài như hiện nay. Tuy nhiên Luật cũng cần quy định cụ thể để tránh tình trạng cán bộ lợi dụng “điểm dừng” này hạn chế quyền khiếu nại và tố cáo của người dân. Hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực đối với các chủ thể giải quyết khiếu nại nhằm phòng ngừa, phát hiện  hành vi vi phạm của người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại. Cần có cơ chế kiểm soát quyền lực đối với các chủ thể trong giải quyết khiếu nại, từ thủ trưởng cơ quan quản lý nhà nước đến các chủ thể tham mưu việc giải quyết;

– Hai là, xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức có đủ phẩm chất chính trị, đạo đức, trình độ, năng lực, kỹ năng nghiệp vụ trong công tác tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo. Trong bối cảnh mô hình chính quyền địa phương 02 cấp mới đi vào hoạt động, nhiều cán bộ vẫn còn bỡ ngỡ khi bắt đầu làm quen với công tác tiếp nhận đơn thư cũng như giải quyết khiếu nại. Do đó, cần chú trọng bồi dưỡng để nâng cao chuyên môn, nghiệp vụ cho các cán bộ thực hiện công tác tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo tại các địa phương. Cần đề cao trách nhiệm của người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại, tố cáo trong việc tiếp công dân, đối thoại với công dân, giải quyết kịp thời ngay tại cấp cơ sở. Bố trí cán bộ làm công tác tiếp công dân và tham mưu giải quyết khiếu nại, tố cáo có tâm huyết, tinh thông nghiệp vụ, có khả năng hướng dẫn, giải thích, thuyết phục để công dân hiểu và chấp hành đúng pháp luật;

– Ba là, cần đề cao công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật đến người dân cần được quan tâm và thực hiện thường xuyên để người dân có thể hiểu và không thực hiện khiếu nại kéo dài, vượt cấp, vượt ngành gây ảnh hưởng đến hoạt động của các cơ quan hành chính nhà nước và tập trung phát triển kinh tế, chăm lo đời sống cho người dân, trên tinh thần thượng tôn pháp luật./.

[1] Anh Huy. Hơn 261.000 lượt người đến cơ quan hành chính nhà nước khiếu nại, tố cáo, kiến nghị(2025). Truy cập 15/10/2025, URL: https://laodong.vn/thoi-su/hon-261000-luot-nguoi-den-co-quan-hanh-chinh-nha-nuoc-khieu-nai-to-cao-kien-nghi-1570806.ldo

Trịnh Văn Hào Sơn

Khoa Nghiệp vụ II- Trường Cán bộ Thanh tra

Trong bối cảnh cải cách hành chính và chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, việc áp dụng phương pháp quản trị rủi ro (QTRR) trong hoạt động kiểm tra chuyên ngành trở thành xu hướng tất yếu của nền hành chính hiện đại. Cách tiếp cận này giúp cơ quan quản lý nhà nước tối ưu hóa nguồn lực, tập trung vào các đối tượng tiềm ẩn nguy cơ cao, đồng thời giảm gánh nặng kiểm tra đối với doanh nghiệp có mức độ tuân thủ tốt. Đây không chỉ là sự thay đổi về kỹ thuật nghiệp vụ mà còn là chuyển biến về tư duy quản lý – từ mô hình kiểm tra dàn trải, thủ công sang quản lý dựa trên dữ liệu và mức độ rủi ro.

Kiểm tra chuyên ngành là hoạt động hành chính – pháp lý đặc thù do các cơ quan quản lý chuyên ngành thực hiện nhằm đánh giá việc tuân thủ quy định, tiêu chuẩn kỹ thuật và quy chuẩn chuyên môn trong từng lĩnh vực như y tế, môi trường, an toàn thực phẩm, giao thông hay tài chính. So với thanh tra hoặc kiểm toán – chủ yếu xử lý vi phạm sau khi hành vi đã xảy ra – kiểm tra chuyên ngành hướng đến phòng ngừa, phát hiện sớm và điều chỉnh hành vi trong quá trình hoạt động.

Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy nhiều hoạt động kiểm tra vẫn còn mang tính hình thức, chưa dựa trên cơ sở dữ liệu rủi ro, dẫn đến tình trạng trùng lặp, dàn trải và hiệu quả thấp. Nhằm khắc phục hạn chế đó, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 217/2025/NĐ-CP quy định về hoạt động kiểm tra chuyên ngành, trong đó nêu rõ khái niệm, nguyên tắc và phương thức tổ chức kiểm tra phù hợp với Hiến pháp, luật chuyên ngành và chủ trương phát triển kinh tế tư nhân được xác định tại Nghị quyết số 68-NQ/TW. Một trong những giải pháp quan trọng để hiện thực hóa các nguyên tắc này là áp dụng quản trị rủi ro trong kiểm tra chuyên ngành.

2. Nhận diện kỹ năng kiểm tra chuyên ngành dựa trên quản trị rủi ro

2.1. Quản trị rủi ro trong kiểm tra chuyên ngành

Quản trị rủi ro trong kiểm tra chuyên ngành là quá trình nhận diện, đánh giá và xử lý các nguy cơ không tuân thủ pháp luật, giúp cơ quan quản lý ra quyết định kiểm tra dựa trên dữ liệu và bằng chứng thay vì cảm tính. Phương pháp này góp phần bảo đảm tính minh bạch, khách quan và hiệu quả trong thực thi công vụ.

Trước hết, cơ quan kiểm tra cần xác định bối cảnh và phạm vi hoạt động, bao gồm đối tượng, mục tiêu và căn cứ pháp lý, đồng thời phân tích các yếu tố ảnh hưởng như đặc thù ngành, tiền sử vi phạm, điều kiện địa bàn và năng lực quản lý. Đây là bước khởi đầu giúp định vị đúng rủi ro và xác định trọng tâm kiểm tra.

Tiếp theo là nhận diện và đánh giá rủi ro, thông qua việc thu thập dữ liệu từ hồ sơ quản lý, cơ sở dữ liệu quốc gia, kết quả thanh tra trước đó, phản ánh của người dân hoặc thông tin truyền thông. Cơ quan kiểm tra cần phân tích xác suất xảy ra và mức độ tác động để phân loại đối tượng theo nhóm rủi ro thấp – trung bình – cao, từ đó lựa chọn hình thức kiểm tra phù hợp.

Sau bước đánh giá, cơ quan quản lý thực hiện xử lý rủi ro bằng các biện pháp như: kiểm tra định kỳ, yêu cầu khắc phục, phối hợp liên cơ quan hoặc chấp nhận rủi ro khi chi phí kiểm tra vượt lợi ích mang lại. Nguyên tắc xuyên suốt là tính tương xứng giữa mức độ can thiệp và mức độ rủi ro, nhằm tránh gây phiền hà cho đối tượng tuân thủ tốt.

Bên cạnh đó, giám sát và cập nhật rủi ro cần được duy trì thường xuyên để bảo đảm vòng phản hồi của hệ thống. Sau mỗi kỳ kiểm tra, cơ quan chức năng cần theo dõi việc khắc phục vi phạm, cập nhật thông tin mới, ứng dụng công nghệ số trong quản lý dữ liệu, cảnh báo sớm và phản hồi doanh nghiệp. Cuối cùng, báo cáo và công khai thông tin rủi ro giúp tăng tính minh bạch, tạo động lực tuân thủ tự nguyện và là cơ sở quan trọng cho hoạch định chính sách.

Như vậy, quy trình QTRR không chỉ giúp kiểm tra chuyên ngành chuyển từ “kiểm tra để xử lý” sang “kiểm soát để phòng ngừa”, mà còn thúc đẩy đổi mới phương thức quản lý nhà nước theo hướng hiện đại và dựa trên dữ liệu.

2.2. Kỹ năng của cán bộ kiểm tra trong mô hình quản trị rủi ro

Trong mô hình kiểm tra dựa trên quản trị rủi ro, yếu tố con người giữ vai trò trung tâm. Cán bộ kiểm tra không chỉ thi hành nhiệm vụ hành chính mà còn phải trở thành chuyên gia đánh giá rủi ro, có khả năng phân tích dữ liệu, nhận diện xu hướng và xử lý tình huống phức tạp.

Thứ nhất, cán bộ cần có kỹ năng thu thập và xử lý thông tin. Việc khai thác dữ liệu từ nhiều nguồn – hồ sơ quản lý, cơ sở dữ liệu quốc gia, phản ánh xã hội, báo chí – đòi hỏi khả năng nhận biết thông tin trọng yếu và sử dụng thành thạo các công cụ hỗ trợ như phần mềm phân tích, bảng tính hay hệ thống quản lý dữ liệu.

Thứ hai, cần có kỹ năng phân tích và đánh giá rủi ro. Đây là kỹ năng cốt lõi giúp cán bộ chuyển từ tư duy phát hiện vi phạm sang dự báo nguy cơ. Cán bộ kiểm tra phải hiểu rõ cấu trúc ma trận rủi ro, tiêu chí chấm điểm và mối quan hệ giữa hành vi, quy trình và hậu quả pháp lý.

Thứ ba, kỹ năng phối hợp liên ngành là yêu cầu ngày càng quan trọng. Nhiều lĩnh vực kiểm tra như an toàn thực phẩm, môi trường, lao động hay giao thông đều có sự tham gia của nhiều cơ quan khác nhau. Do đó, khả năng phối hợp, chia sẻ dữ liệu và thông tin giữa các đơn vị giúp tránh trùng lặp, tăng hiệu quả kiểm soát.

Thứ tư, cán bộ cần có kỹ năng truyền thông và lập báo cáo kiểm tra. Việc trình bày kết quả kiểm tra phải ngắn gọn, rõ ràng, khách quan và dễ hiểu, đồng thời thể hiện thái độ hướng dẫn, hỗ trợ doanh nghiệp khắc phục vi phạm thay vì chỉ dừng ở xử lý hành chính.

Cuối cùng, kỹ năng ứng dụng công nghệ số là năng lực không thể thiếu trong bối cảnh hiện nay. Cán bộ kiểm tra cần thành thạo hệ thống kiểm tra điện tử, dashboard phân tích dữ liệu, công cụ AI hoặc Big Data để dự báo rủi ro, đồng thời tuân thủ chặt chẽ các quy định về bảo mật thông tin.

Các kỹ năng trên không tồn tại tách biệt mà bổ trợ lẫn nhau, tạo nên năng lực tổng thể cho cán bộ kiểm tra chuyên ngành hiện đại – người vừa am hiểu pháp luật, vừa có tư duy phân tích, vừa thành thạo công nghệ.

3. Một số kiến nghị

Việt Nam đã có những bước đi đầu tiên trong việc áp dụng QTRR vào kiểm tra chuyên ngành. Trong lĩnh vực hải quan, hệ thống quản lý rủi ro giúp phân loại doanh nghiệp theo mức độ tuân thủ và giảm đáng kể tỷ lệ kiểm tra thực tế hàng hóa. Trong lĩnh vực an toàn thực phẩm, các bộ, ngành đã triển khai đánh giá rủi ro gắn với cấp phép, song dữ liệu vẫn chưa được liên thông. Ở lĩnh vực giao thông và môi trường, việc ứng dụng công nghệ giám sát, camera AI hay thiết bị định vị đã hỗ trợ kiểm tra từ xa, song cơ sở dữ liệu rủi ro vẫn còn rời rạc.

Để phương pháp QTRR phát huy hiệu quả, cần có những điều chỉnh đồng bộ cả về thể chế, hạ tầng và nhân lực. Trước hết, cần hoàn thiện khung pháp lý, quy định rõ tiêu chí phân loại rủi ro, quyền chia sẻ và sử dụng dữ liệu giữa các cơ quan. Tiếp đến, nên xây dựng Hệ thống phân tích rủi ro quốc gia (NRAS) – một nền tảng dữ liệu chung kết nối các bộ, ngành, chuẩn hóa tiêu chí và tăng khả năng dự báo. Song song với đó, việc đào tạo và chuyên môn hóa đội ngũ cán bộ là yếu tố quyết định. Cán bộ kiểm tra cần được trang bị kiến thức QTRR, kỹ năng phân tích dữ liệu và tư duy ra quyết định dựa trên bằng chứng.

Ngoài ra, cần đẩy mạnh chuyển đổi số trong kiểm tra chuyên ngành, triển khai hệ thống kiểm tra điện tử, ứng dụng AI, Blockchain và các công cụ phân tích dữ liệu lớn để phát hiện bất thường, giám sát và truy xuất hồ sơ kiểm tra minh bạch hơn. Cùng với đó là tăng cường cơ chế phối hợp công – tư, khuyến khích doanh nghiệp tự đánh giá rủi ro, nộp báo cáo tuân thủ và tham gia phản hồi dữ liệu, từ đó hình thành văn hóa tuân thủ chủ động.

Việc áp dụng quản trị rủi ro trong kiểm tra chuyên ngành là bước chuyển tất yếu của nền hành chính Việt Nam. Khi được triển khai đầy đủ, phương pháp này sẽ giúp Nhà nước quản lý hiệu quả hơn, doanh nghiệp chủ động hơn và xã hội được hưởng lợi từ môi trường kinh doanh minh bạch, ổn định và bền vững – hướng tới mục tiêu xây dựng Chính phủ số và nền hành chính hiện đại, phục vụ nhân dân.

Tài liệu tham khảo

1. Chính phủ Việt Nam, Nghị định số 217/2025/NĐ-CP về kiểm tra chuyên ngành.
2. OECD, Risk Management in Regulatory Compliance, 2022.
3. World Bank, Risk-Based Approaches to Public Sector Oversight, 2021. ISO 31000:2018, Risk Management – Guidelines.

Trong bối cảnh đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục theo tinh thần Nghị quyết số 29-NQ/TW (2013) và gần đây là Nghị quyết số 71-NQ/TW (2025) của Bộ Chính trị, việc tăng cường công cụ kiểm tra, giám sát nhằm bảo đảm hiệu quả quản lý giáo dục ngày càng trở thành yêu cầu cấp thiết. Kiểm tra chuyên ngành trong lĩnh vực giáo dục không chỉ là hoạt động thực thi pháp luật, mà còn là cơ chế bảo đảm kỷ cương, thúc đẩy tính minh bạch và nâng cao chất lượng đào tạo. Tuy nhiên, hoạt động này hiện nay vẫn còn nhiều hạn chế như chồng chéo về thẩm quyền, thiếu nguồn lực, năng lực cán bộ chưa đồng đều và chưa gắn kết chặt chẽ với các mục tiêu phát triển giáo dục. Do đó, nghiên cứu hoạt động kiểm tra chuyên ngành từ tiếp cận quản lý giáo dục là cần thiết.

Hoạt động kiểm tra chuyên ngành trong giáo dục ở Việt Nam được thực hiện trên cơ sở hệ thống các văn bản pháp luật, tạo hành lang pháp lý cho việc tổ chức và triển khai trước hết phải kể đến: Hiến pháp năm 2013, khẳng định vai trò của Nhà nước đối với sự phát triển của nền giáo dục đồng thời đặt nền tảng pháp lý cho việc bảo đảm kỷ cương, trật tự trong quản lý giáo dục. Luật Giáo dục 2019 cũng quy định trách nhiệm quản lý nhà nước toàn diện về giáo dục, trong đó bao gồm hoạt động thanh tra, kiểm tra. Luật Thanh tra năm 2025 có đề cập đến hoạt động thanh tra, kiểm toán, giám sát và kiểm tra chuyên ngành, qua đó xác lập vị trí pháp lý cho kiểm tra chuyên ngành như một công cụ giám sát chuyên biệt. Nghị định số 216/2025/NĐ-CP quy định một số điều và hướng dẫn thi hành Luật Thanh tra, đặc biệt lần đầu tiên có một Nghị định về kiểm tra chuyên ngành đó là Nghị định số 217/2025/NĐ-CP, quy định về hoạt động kiểm tra chuyên ngành, hướng tới hạn chế sự chồng chéo, tăng cường minh bạch và nâng cao hiệu quả công tác kiểm tra chuyên ngành. Các thông tư, quyết định, văn bản hướng dẫn của Bộ Giáo dục và Đào tạo, Thanh tra Chính phủ và các cơ quan quản lý liên quan sẽ tiếp tục cụ thể hóa quy định của pháp luật nhằm bảo đảm tính khả thi trong thực tiễn. Như vậy, khung pháp lý đã và đang dần được hoàn thiện, tạo cơ sở để hoạt động kiểm tra chuyên ngành trong quản lý giáo dục được tiến hành thống nhất, đồng bộ, công khai và minh bạch.

Trong hệ thống các công cụ quản lý, kiểm tra chuyên ngành giữ vị trí then chốt đóng vai trò vừa là cơ chế giám sát pháp lý vừa là công cụ quản trị hiện đại. Thông qua hoạt động kiểm tra chuyên ngành chủ thể quản lý có thể nắm bắt thực trạng, phát hiện sai phạm, kiến nghị biện pháp khắc phục hoặc xử lý kịp thời tránh để lại hậu quả nghiêm trọng. Dưới tiếp cận quản lý giáo dục, hoạt động kiểm tra chuyên ngành không chỉ dừng lại ở việc xem xét, phát hiện và xử lý vi phạm, mà còn hướng tới việc phòng ngừa, hỗ trợ, thúc đẩy sự phát triển bền vững của hệ thống giáo dục. Bài viết này tập trung phân tích cơ sở lý luận, khung pháp lý, vai trò, thách thức và đề xuất giải pháp nhằm tăng cường hiệu quả quản lý hoạt động kiểm tra chuyên ngành trong bối cảnh đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục hiện nay. Việc nghiên cứu hoạt động kiểm tra chuyên ngành từ tiếp cận quản lý giáo dục có ý nghĩa quan trọng trên nhiều phương diện, trước tiên về lý luận sẽ góp phần làm rõ khái niệm, bản chất, vị trí và nguyên tắc của kiểm tra chuyên ngành trong hệ thống quản lý giáo dục. Đồng thời cung cấp căn cứ khoa học cho việc đánh giá sự cần thiết phải có khung pháp lý về công tác kiểm tra chuyên ngành, xác định những thách thức khi thực hiện từ đó đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động kiểm tra chuyên ngành trong bối cảnh triển khai Nghị định 217/2025 của Chính phủ và các văn bản liên quan. Đặc biệt nghiên cứu sẽ đóng góp các luận cứ cho việc xây dựng, điều chỉnh chính sách quản lý giáo dục, đảm bảo hoạt động kiểm tra vừa tuân thủ pháp luật, vừa hỗ trợ, định hướng giáo dục phát triển bền vững .

2. Cơ sở lý luận của hoạt động kiểm tra chuyên ngành từ tiếp cận quản lý giáo dục

2.1. Những khái niệm cơ bản

– Kiểm tra: Theo từ điển tiếng Việt thì “Kiểm tra là xem xét tình hình thực tế để đánh giá, nhận xét”. Theo Từ Điển Luật học thì kiểm tra là xem xét tình hình thực tế việc thi hành pháp luật, thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn nói chung hay một công tác cụ thể được giao để đánh giá, nhận xét. Kiểm tra là công tác thuộc nhiệm vụ của cơ quan cấp trên đối với cơ quan cấp dưới, của thủ trưởng đối với nhân viên. Hiểu một cách chung nhất, kiểm tra là hoạt động mà chủ thể kiểm tra tiến hành xem xét tình hình thực tế của đối tượng kiểm tra để đưa ra những đánh giá, nhận xét, kiến nghị, xử lý. Để hoạt động giảng dạy, học tập, nghiên cứu khoa học phục vụ sự nghiệp giáo dục và đào tạo được hiệu quả thì không thể thiếu công tác kiểm tra. Kiểm tra là hoạt động thường xuyên nên không thể nói là đã có một hệ thống kiểm tra hữu hiệu, nếu chỉ có những người lãnh đạo và những cán bộ tổ chức chuyên trách tham gia vào hoạt động kiểm tra công việc. Điều quan trọng là phải thiết lập được hệ thống tự kiểm tra và một nề nếp kiểm tra trong nội bộ và giữa các đơn vị phối hợp. Cơ sở kiểm tra là sự kết hợp chặt chẽ giữa hai nhân tố chủ quan và khách quan trong tổ chức hoặc hai nhân tố khác nhau trong cùng một công việc.

– Kiểm tra chuyên ngành: Theo Nghị định 217/2025/NĐ-CP ngày 05/8/2025 quy định về hoạt động kiểm tra chuyên ngành thì kiểm tra chuyên ngành là việc xem xét, đánh giá, xử lý của cơ quan, người có thẩm quyền đối với việc chấp hành pháp luật chuyên ngành của cơ quan, tổ chức, cá nhân (sau đây gọi là tổ chức, cá nhân) thuộc phạm vi quản lý nhà nước theo ngành, lĩnh vực. Thực chất hoạt động kiểm tra chuyên ngành nhằm chấn chỉnh và nâng cao ý thức chấp hành pháp luật chuyên ngành; phòng ngừa, phát hiện, ngăn chặn và áp dụng hoặc kiến nghị cơ quan, người có thẩm quyền áp dụng biện pháp theo quy định của pháp luật để xử lý kịp thời hành vi vi phạm; góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước. Qua kiểm tra chuyên ngành, yêu cầu hoặc đề nghị cơ quan thanh tra có thẩm quyền tiến hành thanh tra khi cần thiết; nếu có dấu hiệu tội phạm thì kiến nghị khởi tố và chuyển hồ sơ vụ việc, tài liệu có liên quan đến cơ quan điều tra để xem xét, quyết định việc khởi tố vụ án hình sự theo quy định của pháp luật.

– Tiếp cận lý luận chuyên ngành từ khoa học quản lý: Chức năng kiểm tra trong quản lý: kiểm tra là một trong bốn chức năng cơ bản (lập kế hoạch – tổ chức – chỉ đạo – kiểm tra). Với vai trò bảo đảm quá trình quản lý diễn ra đúng định hướng, phát hiện và điều chỉnh kịp thời sai lệch. Ứng dụng trong quản lý giáo dục, kiểm tra chuyên ngành giúp đánh giá việc tuân thủ chính sách, pháp luật và chuẩn mực nghề nghiệp.

– Tiếp cận từ quản lý giáo dục: Đặc thù của giáo dục là lĩnh vực có tính nhân văn, chịu tác động mạnh mẽ từ các yếu tố xã hội, chính trị, kinh tế. Kiểm tra chuyên ngành trong giáo dục không chỉ dừng ở phát hiện sai phạm mà còn có tính chất hỗ trợ, tư vấn, định hướng cho các cơ sở giáo dục. Mối quan hệ với các chức năng khác của quản lý giáo dục như kiểm tra gắn chặt với hoạch định (cung cấp thông tin), tổ chức (đảm bảo phân công hợp lý), và chỉ đạo (giúp lãnh đạo đưa ra quyết định điều chỉnh chính xác, kịp thời).

– Hoạt động kiểm tra chuyên ngành dưới tiếp cận quản lý giáo dục là quá trình cơ quan quản lý nhà nước hoặc cơ quan có thẩm quyền tổ chức xem xét, đánh giá việc chấp hành pháp luật, chính sách và quy định chuyên môn trong lĩnh vực giáo dục tại các cơ sở giáo dục nhằm phát hiện, xử lý sai phạm và cung cấp thông tin phản hồi làm căn cứ để nhà quản lý đưa ra các quyết định kịp thời, chính xác đồng thời hỗ trợ, tư vấn và định hướng phát triển, qua đó đảm bảo kỷ cương, nâng cao chất lượng và hiệu quả quản lý giáo dục. Trong hệ thống quản lý giáo dục, kiểm tra chuyên ngành là một hoạt động quản lý đặc thù, do cơ quan nhà nước có thẩm quyền thực hiện nhằm giám sát việc tuân thủ pháp luật, chính sách, quy định chuyên môn trong lĩnh vực giáo dục. Nếu như các hoạt động thanh tra hay kiểm định tập trung vào việc đánh giá tổng thể, thì kiểm tra chuyên ngành chú trọng vào từng mảng, từng nội dung chuyên môn cụ thể, chẳng hạn như chương trình, chất lượng đào tạo, cơ sở vật chất, đội ngũ nhà giáo, việc thực hiện quy định pháp luật của cơ sở giáo dục…

+ Chủ thể quản lý hoạt động kiểm tra chuyên ngành tại các cơ sở giáo dục hiện nay: Ở cấp Trung ương có Bộ GD&ĐT. Ở cấp địa phương có UBND tỉnh, Sở GD&ĐT. Ở cấp cơ sở có Ban giám hiệu, hội đồng trường, các phòng ban chức năng trong cơ sở giáo dục (thực hiện tự kiểm tra, tự giám sát).

+ Đối tượng và nội dung quản lý hoạt động kiểm tra chuyên ngành tại các cơ sở giáo dục hiện nay là những yếu tố trực tiếp hoặc gián tiếp liên quan đến quá trình tổ chức và vận hành của các cơ sở giáo dục, chịu sự giám sát nhằm bảo đảm tuân thủ pháp luật, quy chế và nâng cao chất lượng đào tạo. Bao gồm các cơ sở giáo dục như trường mầm non, phổ thông, trung cấp, cao đẳng, đại học và các cơ sở giáo dục khác thuộc hệ thống giáo dục quốc dân. Nội dung kiểm tra tập trung vào việc chấp hành quy định của pháp luật, điều lệ trường học, quy chế chuyên môn, quản lý tài chính, cơ sở vật chất và việc thực hiện quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm. Hoạt động giáo dục và đào tạo gồm chương trình, kế hoạch đào tạo, nội dung giảng dạy, phương pháp sư phạm, đánh giá kết quả học tập của người học. Việc tổ chức tuyển sinh, thi cử, công nhận và cấp văn bằng, chứng chỉ. Đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục từ việc đáp ứng các chuẩn nghề nghiệp, tiêu chuẩn chức danh; thực hiện nghĩa vụ giảng dạy, nghiên cứu khoa học, quản lý người học; việc hưởng và thực hiện chế độ, chính sách của Nhà nước. Đối với người học cần quan tâm đến quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của người học; việc tham gia và chấp hành quy chế đào tạo, rèn luyện; mức độ thụ hưởng quyền lợi về chất lượng dịch vụ giáo dục, học bổng, chính sách hỗ trợ… Các hoạt động bảo đảm và kiểm định chất lượng như công tác tự đánh giá và kiểm định chất lượng cơ sở giáo dục; các điều kiện bảo đảm chất lượng, cơ sở vật chất, thư viện, thiết bị dạy học, nguồn lực tài chính. Đây là những thành tố then chốt phản ánh đầy đủ sự vận hành của hệ thống giáo dục, đồng thời cũng là căn cứ để cơ quan quản lý nhà nước đánh giá mức độ tuân thủ pháp luật và chất lượng đào tạo.

Như vậy, kiểm tra chuyên ngành dưới tiếp cận quản lý giáo dục cần được hiểu thấu đáo thông qua hoạt động kiểm tra chuyên ngành tại các cơ sở giáo dục hiện nay. Quản lý hoạt động kiểm tra chuyên ngành không chỉ dừng lại ở việc tiến hành các cuộc kiểm tra, mà còn bao gồm cả việc lập kế hoạch, giám sát, đánh giá và điều chỉnh, nhằm bảo đảm cho hoạt động kiểm tra thực sự trở thành công cụ quản lý hữu hiệu, góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả của hệ thống giáo dục quốc dân.

2.2. Nguyên tắc kiểm tra chuyên ngành

Hiện nay, nguyên tắc hoạt động kiểm tra chuyên ngành được Chính phủ quy định tại Điều 4 của Nghị định số 217/2025/NĐ-CP, như sau:

“(1) Tuân theo pháp luật, khách quan, kịp thời, chính xác. (2) Bảo đảm không chồng chéo, trùng lặp với hoạt động thanh tra, hoạt động kiểm toán nhà nước của cơ quan có thẩm quyền; không chồng chéo, trùng lặp với hoạt động kiểm tra chuyên ngành của cơ quan có thẩm quyền kiểm tra chuyên ngành khác. (3) Bảo đảm sự phối hợp với các cơ quan liên quan; không gây cản trở, ảnh hưởng đến hoạt động bình thường của đối tượng kiểm tra chuyên ngành. (4) Thẩm quyền kiểm tra được xác định trên cơ sở nguyên tắc của hoạt động quản lý nhà nước theo ngành, lĩnh vực và theo địa bàn, lãnh thổ. (5) Ưu tiên việc tiến hành kiểm tra trực tuyến, từ xa dựa trên dữ liệu điện tử. (6) Miễn kiểm tra thực tế đối với doanh nghiệp, hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh tuân thủ tốt quy định của pháp luật”.

Như vậy, Nghị định số 217/2025/NĐ-CP đã cụ thể hóa những nguyên tắc hoạt động kiểm tra chuyên ngành phù với các quy định của Hiến pháp, các quy định của luật chuyên ngành trong các lĩnh vực quản lý nhà nước.

Việc tuân thủ khung pháp lý và các nguyên tắc kiểm tra không chỉ giúp nâng cao hiệu lực, hiệu quả của kiểm tra chuyên ngành, mà còn bảo đảm hoạt động kiểm tra thực sự trở thành công cụ quản lý giáo dục hiện đại, phục vụ mục tiêu phát triển bền vững của hệ thống giáo dục quốc dân.

3. Những vấn đề đặt ra trong thực hiện hoạt động kiểm tra chuyên ngành từ tiếp cận quản lý giáo dục

Làm thế nào để bảo đảm tính khả thi và đồng bộ của nghị định trong hệ thống pháp luật. Tránh tình trạng hình thức hóa kiểm tra. Bảo đảm cân bằng giữa kiểm tra và hỗ trợ cơ sở giáo dục.

Vấn đề về nhận thức: Đây là lần đầu tiên có một nghị định riêng điều chỉnh hoạt động kiểm tra chuyên ngành tạo khung pháp lý chung đối với các lĩnh vực trong đó có chuyên ngành quản lý giáo dục nên nhiều cán bộ quản lý, thanh tra, kiểm tra ở các cấp còn thiếu thông tin, chưa kịp nắm bắt nội dung mới. Một số cơ sở giáo dục chưa nhận thức đầy đủ rằng kiểm tra chuyên ngành là hoạt động pháp lý có tính bắt buộc và thường xuyên, không chỉ dừng lại ở hình thức “giám sát hành chính” như trước.

Vấn đề về bộ máy tổ chức và nhân lực: Đối với hoạt động kiểm tra chuyên ngành yêu cầu phải phân định rõ trách nhiệm giữa Bộ, Sở, các Cục, Vụ thuộc Bộ, Trưởng phòng chuyên môn thuộc Sở, UBND các cấp,.. trong kiểm tra chuyên ngành. Tuy nhiên, thực tế hiện nay vẫn còn chồng chéo chức năng, dễ dẫn đến trùng lặp. Đội ngũ cán bộ làm công tác kiểm tra chưa đủ về số lượng và hạn chế về chất lượng; nhiều cán bộ chưa qua đào tạo chuyên sâu về nghiệp vụ kiểm tra, dẫn đến khó khăn khi áp dụng quy định mới.

Vấn đề về cơ sở pháp lý liên quan: Hoạt động kiểm tra chuyên ngành được quy định trong Nghị định 217/2025/NĐ-CP là bước tiến quan trọng, song để triển khai hiệu quả, cần phải ban hành thêm thông tư hướng dẫn, quy trình mẫu, tiêu chí kiểm tra cụ thể. Hiện vẫn còn tình trạng chồng chéo với hoạt động thanh tra, kiểm toán, giám sát chuyên môn của các cơ quan khác, đòi hỏi sự phối hợp, phân định rõ ràng để tránh gây phiền hà cho cơ sở giáo dục.

Vấn đề về nguồn lực và điều kiện bảo đảm: Hoạt động kiểm tra chuyên ngành đặt ra yêu cầu phải ứng dụng công nghệ thông tin, xây dựng cơ sở dữ liệu kiểm tra. Tuy nhiên, hạ tầng CNTT ở nhiều địa phương, đặc biệt là vùng sâu, vùng xa, còn hạn chế. Kinh phí dành cho hoạt động kiểm tra chuyên ngành chưa được bố trí riêng, ổn định, khiến một số địa phương khó triển khai đầy đủ kế hoạch kiểm tra theo quy định.

Vấn đề về công khai, minh bạch và giám sát xã hội: Hoạt động kiểm tra chuyên ngành yêu cầu công khai hóa kết quả kiểm tra, nhưng thói quen hành chính cũ ở nhiều nơi vẫn nặng tính “nội bộ”, chưa minh bạch. Cơ chế để các tổ chức xã hội, phụ huynh, người học tham gia giám sát còn thiếu, dẫn đến nguy cơ “hình thức hóa” kết quả kiểm tra.

Vấn đề về áp lực đối với cơ sở giáo dục: Các trường, đặc biệt là trường tư thục và cơ sở ngoài công lập, lo ngại rằng việc triển khai Nghị định có thể làm gia tăng tần suất kiểm tra, gây áp lực về thủ tục hành chính. Nếu thiếu sự điều phối và kế hoạch hợp lý, hoạt động kiểm tra có thể ảnh hưởng đến thời gian, nguồn lực giảng dạy, học tập.

4. Giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động kiểm tra chuyên ngành từ tiếp cận quản lý giáo dục

– Nâng cao nhận thức: thống nhất quan điểm chỉ đạo, cần tổ chức các hội nghị, tập huấn, hội thảo để quán triệt nội dung Nghị định 217/2025/NĐ-CP đến toàn ngành giáo dục, từ cán bộ quản lý ở Bộ, Sở, các Cục, Vụ thuộc Bộ, Trưởng phòng chuyên môn thuộc Sở, UBND các cấp đến hiệu trưởng, giảng viên, giáo viên. Đẩy mạnh tuyên truyền, phổ biến pháp luật qua tài liệu hướng dẫn, cẩm nang điện tử, chuyên trang trên website của Bộ GD&ĐT, giúp các cơ sở giáo dục hiểu rõ quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm trong hoạt động kiểm tra.

– Hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật và quy trình kiểm tra: sớm ban hành Thông tư hướng dẫn chi tiết, bảo đảm thống nhất với Luật Thanh tra, Luật Giáo dục. Bộ GD&ĐT cần ban hành Thông tư hướng dẫn thực hiện Nghị định, trong đó quy định rõ: phạm vi, nội dung, quy trình, biểu mẫu, thẩm quyền kiểm tra. Xây dựng bộ tiêu chí đánh giá chuẩn hóa để bảo đảm tính khách quan, hạn chế tình trạng kiểm tra tùy tiện hoặc cảm tính. Hoàn thiện cơ chế phối hợp liên ngành giữa giáo dục, tài chính, lao động… tránh chồng chéo và giảm áp lực cho cơ sở giáo dục hiện nay.

– Nâng cao năng lực cán bộ kiểm tra: thông qua các lớp bồi dưỡng nghiệp vụ kiểm tra chuyên ngành, hướng tới sự thành thạo về kỹ năng kiểm tra chuyên ngành trong lĩnh vực giáo dục. Theo đó các cơ sở giáo dục nên đề xuất tổ chức các khóa đào tạo, bồi dưỡng chuyên sâu về pháp luật, kỹ năng kiểm tra, nghiệp vụ xử lý tình huống cho đội ngũ cán bộ làm công tác thanh tra, kiểm tra chuyên ngành. Hình thành nhóm chuyên gia kiểm tra chuyên ngành theo từng lĩnh vực (tài chính, chương trình đào tạo, chất lượng giảng dạy, an toàn trường học) để nâng cao tính chuyên nghiệp.

– Bảo đảm nguồn lực và điều kiện triển khai: chú trọng ứng dụng công nghệ thông tin trong hoạt động kiểm tra chuyên ngành: xây dựng cơ sở dữ liệu kiểm tra chuyên ngành, kết nối với hệ thống quản lý giáo dục. Khuyến khích cán bộ ứng dụng CNTT, phân tích dữ liệu trong quá trình kiểm tra để tiết kiệm thời gian và tăng độ chính xác. Nhà nước cần bố trí kinh phí riêng cho hoạt động kiểm tra chuyên ngành, đặc biệt cho các địa phương khó khăn. Tăng cường đầu tư hạ tầng công nghệ thông tin: xây dựng phần mềm quản lý kiểm tra, cơ sở dữ liệu dùng chung, kết nối từ Bộ đến Sở và các Cục, Vụ thuộc Bộ, Trưởng phòng chuyên môn thuộc Sở, UBND các cấp. Trang bị các phương tiện hỗ trợ hiện đại (máy tính bảng, phần mềm chấm điểm, lưu trữ dữ liệu điện tử) cho cán bộ kiểm tra.

– Tăng cường phối hợp liên ngành: thiết lập cơ chế chia sẻ thông tin giữa thanh tra, kiểm toán, kiểm tra nội bộ. Phát huy vai trò giám sát xã hội, cần có sự tham gia của tổ chức nghề nghiệp, hiệp hội, báo chí, người học. Đẩy mạnh công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình. Thực hiện công khai kết quả kiểm tra trên cổng thông tin điện tử của Bộ, Sở GD&ĐT… để xã hội, phụ huynh, người học giám sát. Áp dụng cơ chế phản hồi hai chiều, cơ sở giáo dục có quyền kiến nghị, giải trình nếu thấy kết luận kiểm tra chưa phù hợp. Khuyến khích sự tham gia của các tổ chức xã hội, hiệp hội nghề nghiệp, đoàn thể trong giám sát quá trình kiểm tra tại các cơ sở giáo dục.

– Đổi mới phương thức kiểm tra theo hướng hiện đại: giảm áp lực, tạo điều kiện cho cơ sở giáo dục. Ứng dụng chuyển đổi số trong toàn bộ quy trình, từ lập kế hoạch, triển khai, thu thập chứng cứ đến kết luận. Phát triển cơ sở dữ liệu quốc gia về kiểm tra chuyên ngành quản lý giáo dục, kết nối với dữ liệu thanh tra, kiểm toán để dùng chung, tránh lặp lại. Áp dụng phân tích dữ liệu lớn (Big Data), trí tuệ nhân tạo (AI) để sàng lọc, cảnh báo nguy cơ vi phạm, từ đó định hướng nội dung kiểm tra trọng tâm, trọng điểm. Thực hiện lập kế hoạch kiểm tra hằng năm công khai, minh bạch, tránh kiểm tra dồn dập hoặc trùng lặp. Kết hợp giữa kiểm tra trực tiếp và giám sát trực tuyến qua hệ thống dữ liệu, giảm thời gian làm việc tại cơ sở. Gắn kiểm tra với hỗ trợ, tư vấn, hướng dẫn thay vì chỉ tập trung xử lý vi phạm, nhằm giúp cơ sở giáo dục hoàn thiện hoạt động quản lý.

5. Kết luận

Việc Chính phủ lần đầu ban hành nghị định về kiểm tra chuyên ngành là bước tiến quan trọng, tạo hành lang pháp lý thống nhất, minh bạch và hiệu quả hơn cho hoạt động quản lý. Mặc dù hiện nay hoạt động kiểm tra chưa được luật hóa nhưng có Nghị định cũng đã một bước tiến đáng ghi nhận. Trong lĩnh vực giáo dục, đây là cơ sở nền tảng để nâng cao chất lượng, kỷ cương và hiệu lực quản lý nhà nước. Tuy nhiên, để nghị định đi vào cuộc sống, cần sự nỗ lực đồng bộ từ cơ quan quản lý, cơ sở giáo dục, cán bộ thực thi và sự giám sát của toàn xã hội.

Hoạt động kiểm tra chuyên ngành dưới tiếp cận quản lý giáo dục mang nét đặc thù ngành. Thông qua việc tổ chức và tiến hành hoạt động kiểm tra chuyên ngành, nhằm bảo đảm sự tuân thủ pháp luật, duy trì kỷ cương, tăng cường trách nhiệm giải trình và góp phần nâng cao chất lượng giáo dục. Thực chất kiểm tra chuyên ngành là một chức năng quản lý thiết yếu, ngoài việc xem xét, xử lý những sai phạm còn giúp nhà quản lý phát hiện những hạn chế, bất cập trong cơ chế quản lý, từ đó đưa ra các quyết định điều chỉnh kịp thời về chính sách, cơ chế và quy trình tổ chức thực hiện tại các cơ sở giáo dục hiện nay. Đây cũng là kênh thông tin quan trọng hỗ trợ việc hoạch định chiến lược và thực thi chính sách công trong lĩnh vực giáo dục, bảo đảm tính minh bạch, công bằng và hiệu quả.

Tài liệu tham khảo

1. Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2013), Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04/11/2013 về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế, Hà Nội.
2. Quốc hội (2019), Luật Giáo dục số 43/2019/QH14, Hà Nội.
3. Quốc hội (2025), Luật Thanh tra số 84/2025/QH15, Hà Nội.
4. Chính phủ (2025), Nghị định số 216/2025/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và hướng dẫn thi hành Luật Thanh tra, Hà Nội.
5. Chính phủ (2025), Nghị định số 217/2025/NĐ-CP về hoạt động kiểm tra chuyên ngành, Hà Nội.
6. Nguyễn Thị Mỹ Lộc & Nguyễn Quốc Chí (2018), Giáo trình Quản lý giáo dục, Hà Nội: Nxb Đại học Sư phạm.
7. Bộ Chính trị (2025), Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục, Hà Nội.

TS. Triệu Thị Thu, Trường Cán bộ Thanh tra

Ảnh minh hoạ: ITN

1. Đặt vấn đề

Tại khoản 1 Điều 2 của Luật thanh tra 2025 quy định: “Thanh tra là hoạt động xem xét, đánh giá, kết luận, kiến nghị xử lý của cơ quan thanh tra đối với việc thực hiện chính sách, pháp luật, nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan, tổ chức, cá nhân theo trình tự, thủ tục do pháp luật quy định”. Theo đó, khi phát hiện vi phạm nói chung và vi phạm hành chính (VPHC) nói riêng trong quá trình tiến hành thanh tra, người tiến hành thanh tra phải áp dụng các biện pháp theo thẩm quyền được quy định tại Luật thanh tra và quy định khác của pháp luật có liên quan để chấm dứt hành vi vi phạm, kịp thời bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân; trong trường hợp vi phạm của đối tượng thanh tra và cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan không thuộc thẩm quyền xử lý của mình thì Trưởng đoàn thanh tra kiến nghị người ra quyết định thanh tra hoặc Thủ trưởng cơ quan nhà nước có thẩm quyền xử lý. Tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, đòi hỏi việc xác định đúng và đầy đủ thẩm quyền xử phạt VPHC của cơ quan thanh tra, người tiến hành thanh tra là yêu cầu cấp thiết nhằm bảo đảm tính hợp pháp, hợp lý trong quản lý nhà nước. Bài viết tập trung phân tích những bất cập trong các quy định pháp luật hiện hành liên quan đến thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính của thanh tra và đưa ra một số kiến nghị hoàn thiện.

Luật thanh tra năm 2025 và văn bản hướng dẫn thi hành đã quy định cụ thể về tổ chức và hoạt động thanh tra, quy định rõ nhiệm vụ, quyền hạn của Chánh Thanh tra của cơ quan thanh tra trong Quân đội nhân dân, Công an nhân dân, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam; Chánh Thanh tra của cơ quan thanh tra Cơ yếu; Thủ trưởng cơ quan Thanh tra được thành lập theo điều ước quốc tế mà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên; Người ra quyết định thanh tra; Trưởng đoàn thanh tra; Thành viên Đoàn thanh tra là thanh tra viên đều có nhiệm vụ, quyền hạn: “Xử phạt vi phạm hành chính hoặc kiến nghị người có thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính theo quy định của pháp luật về xử lý vi phạm hành chính”[3].

Tại điểm d, đ, e khoản 1 Điều 37a Luật xử lí vi phạm hành chính năm 2012 (sửa đổi, bổ sung năm 2020, 2025) và khoản 4 Điều 1 của Luật số 88/2025/QH15 Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xử lý vi phạm hành chính 2012, có hiệu lực từ ngày 01/7/2025 (gọi tắt là Luật số 88/2025/QH15) và Điều 7 của Nghị định 189/2025/NĐ-CP ngày 01/07/2025 hướng dẫn Luật Xử lý vi phạm hành chính về thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025 (gọi tắt là Nghị định 189/2025/NĐ-CP), quy định có 5 chức danh có thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính, như sau:

– Thanh tra viên trong thời hạn thanh tra của đoàn thanh tra do Chánh Thanh tra của các Bộ, cơ quan ngang Bộ: Quốc phòng, Công an, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam; Thanh tra viên Ban Cơ yếu Chính phủ, Cục An toàn bức xạ và hạt nhân, Cục Hàng hải và Đường thủy Việt Nam, Cục Hàng không Việt Nam, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước.

– Trưởng đoàn Thanh tra trong thời hạn thanh tra do Chánh Thanh tra của các cơ quan thanh tra thành lập: Cục An toàn bức xạ và hạt nhân, Cục Hàng hải và Đường thủy Việt Nam, Cục Hàng không Việt Nam, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, Ngân hàng Nhà nước khu vực, Cục Cảnh sát quản lý trại giam, cơ sở giáo dục bắt buộc, trường giáo dưỡng, Cục Cảnh sát phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ, Công an cấp tỉnh, Ban Cơ yếu Chính phủ; Trưởng đoàn thanh tra cấp quân khu, Bộ Tư lệnh Thủ đô Hà Nội;

– Chánh Thanh tra Cơ yếu; Chánh Thanh tra Cục An toàn bức xạ và hạt nhân; Chánh Thanh tra Cục Hàng hải và Đường thủy Việt Nam; Chánh Thanh tra Cục Hàng không Việt Nam; Chánh Thanh tra Ủy ban Chứng khoán Nhà nước; Chánh Thanh tra quốc phòng quân khu; Chánh Thanh tra quốc phòng Bộ Tư lệnh Thủ đô Hà Nội; Chánh Thanh tra Ngân hàng Nhà nước khu vực; Chánh Thanh tra Cục Cảnh sát quản lý trại giam, cơ sở giáo dục bắt buộc, trường giáo dưỡng; Chánh Thanh tra Cục Cảnh sát phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ; Chánh Thanh tra Công an cấp tỉnh;

– Chánh Thanh tra các Bộ, cơ quan ngang Bộ: Quốc phòng, Công an, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam;

– Trưởng đoàn thanh tra trong thời hạn thanh tra do Chánh Thanh tra các Bộ, cơ quan ngang Bộ: Quốc phòng, Công an, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam thành lập.

Theo Luật Xử lý vi phạm hành chính và văn bản hướng dẫn thi hành, Thanh tra viên; Trưởng đoàn Thanh tra chỉ có thẩm quyền xử phạt đối với hành vi vi phạm hành chính thuộc phạm vi, nội dung cuộc thanh tra chuyên ngành trong thời hạn thanh tra. Trường hợp hết thời hạn thanh tra theo quy định của pháp luật mà chưa ra quyết định xử phạt, thì phải chuyển vụ vi phạm đến người có thẩm quyền xử phạt (thuộc về Chánh Thanh tra cấp có thẩm quyền xử phạt đối với vụ việc hoặc Thủ trưởng tổ chức thuộc bộ, cơ quan ngang bộ được giao chức năng, nhiệm vụ kiểm tra trong phạm vi quản lý nhà nước của bộ, cơ quan ngang bộ quy định tại điểm b khoản 1 Điều 37a của Luật Xử lý vi phạm hành chính hoặc Thủ trưởng cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân cấp tỉnh nơi xảy ra vi phạm hoặc Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp có thẩm quyền xử phạt nơi xảy ra vi phạm theo Khoản 3[4] Điều 11 Nghị định 190/2025/NĐ-CP sửa đổi Điều 11 Nghị định 118/2021/NĐ-CP ngày 23 tháng 12 năm 2021 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Xử lý vi phạm hành chính).

Với quy định nêu trên đã phân cấp thẩm quyền xử phạt tiền khác nhau cho năm chức danh tương ứng tỷ lệ phàn trăm tương ứng quy định tại Điều 24 của Luật Xử lý vi phạm hành chính. Riêng đối với chức danh Thanh tra viên  không phân biệt của cơ quan thanh tra nào đều được quyền xử phạt tiền đến 10% mức tiền phạt tối đa đối với lĩnh vực tương ứng quy định tại Điều 24 của Luật Xử lý vi phạm hành chính. Chỉ có Chánh Thanh tra các Bộ, cơ quan ngang Bộ và Trưởng đoàn thanh tra do Chánh Thanh tra các Bộ, cơ quan ngang Bộ mới được quyền xử phạt tiền đến mức tối đa đối với lĩnh vực tương ứng quy định tại Điều 24 của Luật Xử lý vi phạm hành chính. Các chức danh còn lại tại Điều 7 của Nghị định 189/2025/NĐ-CP là Trưởng đoàn thanh tra, Chánh Thanh tra được quyền xử phạt tiền đến 50% hoặc 80% mức tiền phạt tối đa đối với lĩnh vực tương ứng quy định tại Điều 24 của Luật Xử lý vi phạm hành chính tùy từng loại cơ quan thanh tra.

Như vậy, Luật Xử lý vi phạm hành chính, Luật số 88/2025/QH15, Nghị định 189/2025/NĐ-CP, Nghị định 190/2025/NĐ-CP, Nghị định 68/2025/NĐ-CP sửa đổi Nghị định 118/2021/NĐ-CP hướng dẫn Luật Xử lý vi phạm hành chính đã có nhiều nội dung mới, tạo ra sự đồng bộ với Luật thanh tra 2025 và văn bản quy định về phân quyền, phân cấp trong lĩnh vực quản lý nhà nước. Bên cạnh đó, vẫn còn có một số nội dung chưa hợp lý, chưa thỏa đáng về thẩm quyền của thanh tra trong hoạt động thanh tra, kiểm tra.

2. Một số bất cập trong quy định của pháp luật về thẩm quyền của thanh tra trong xử phạt vi phạm hành chính

Thứ nhất, có sự bất hợp lý trong phân quyền xử phạt tiền đối với chức danh Thanh tra viên tại Điều 7 của Nghị định 189/2025/NĐ-CP.

Theo đó, chức danh thanh tra viên chỉ được xử phạt tối đa 10% mức tiền phạt tối đa, trong khi đó Trưởng đoàn thanh tra có thể xử phạt đến 50%, và Chánh Thanh tra có thể đến 80% hoặc 100% tùy từng loại cơ quan thanh tra. Dù mang tính phân cấp, nhưng trong thực tế, có những vụ việc vi phạm nhỏ được phát hiện bởi thanh tra viên nhưng không thể xử lý dứt điểm do vượt thẩm quyền, phải báo cáo lên cấp trên hoặc chuyển hồ sơ vụ việc đến người cấp có thẩm quyền để ra quyết định xử phạt, gây chậm trễ, kéo dài quá trình xử lý và có những vụ việc hết thời hạn, thời hiệu xử lí. Trong khi đó, thanh tra viên là công chức có nghiệp vụ thanh tra chuyên sâu trong các lĩnh vực, thậm chí trước khi được bổ nhiệm thanh tra viên thì đã có kinh nghiệm chuyên môn sâu trong lĩnh vực quản lí nhà nước. Do vậy, thanh tra viên có đủ điều kiện để có thể trao thẩm quyền xử phạt tiền ở mức cao hơn so với quy định hiện nay.

Thứ hai, quy định chưa rõ Chánh Thanh tra tỉnh vừa là người ban hành quyết định thanh tra vừa là Thủ trưởng cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân cấp tỉnh thì có thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính theo quy định tại điểm c khoản 1 Điều 37a của Luật số 88/2025/QH15 hay không?

Trước tiên, tại Điều 7 của Nghị định 189/2025/NĐ-CP nêu trên không quy định thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính của Chánh thanh tra tỉnh.

Mặc dù, theo quy định tại Điều 16, Điều 17 của Luật thanh tra năm 2025, Chánh Thanh tra tỉnh có thẩm quyền ban hành Quyết định thanh tra đối với vụ việc chấp hành pháp luật trong các lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý nhà nước của cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân cấp tỉnh. Đây là các cuộc thanh tra chuyên ngành của Thanh tra sở trước đây nay Thanh tra tỉnh tiếp nhận chức năng, nhiệm vụ này, cũng theo quy định tại Điều 38 của Luật thanh tra năm 2025 thì người ra quyết định thanh tra có nhiệm vụ, quyền hạn kiến nghị xử phạt hoặc xử phạt vi phạm hành chính theo quy định của pháp luật về xử lý vi phạm hành chính. Tuy nhiên, tại Điều 3 của Nghị định 189/2025/NĐ-CP, quy định chức danh có thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính phải căn cứ vào chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn về quản lý ngành, lĩnh vực, địa bàn. “Thanh tra tỉnh là cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, giúp Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quản lý nhà nước về công tác thanh tra, tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo và phòng, chống tham nhũng, tiêu cực; …”[5], Thanh tra tỉnh không có chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn về quản lý ngành, lĩnh vực về nghiệp và môi trường; Khoa học và Công nghệ; văn hóa, thể thao và du lịch; quản lý nhà nước của xây dựng; …..Có nghĩa là Chánh Thanh tra tỉnh không có thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính ngay cả khi là người ban hành Quyết định thanh tra, ban hành kết luận để xem xét việc chấp hành pháp luật trong các lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý nhà nước của cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân cấp tỉnh. Trong khi đó, cuộc thanh tra này là một hình thức để phát hiện vi phạm hành chính trong các lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý nhà nước như Thanh tra sở trước đây, những người tiến hành cuộc thanh tra này trước đây hoàn toàn có thẩm quyền xử phạt đối với hành vi vi phạm hành chính thuộc phạm vi, nội dung cuộc thanh tra trong thời hạn thanh tra. Như vậy, áp dụng quy định tại Điều 3 của Nghị định 189/2025/NĐ-CP sẽ không thỏa đáng với nhiệm vụ, quyền hạn của Thanh tra tỉnh theo quy định của Luật thanh tra năm 2025. Dẫn đến việc Thanh tra tỉnh tiếp nhận chức năng, nhiệm vụ thanh tra của Thanh tra sở nhưng lại không bao quát hết nhiệm vụ, quyền hạn Thanh tra sở trước đây, trong đó có thẩm quyền xử phạt đối với hành vi vi phạm hành chính thuộc phạm vi, nội dung cuộc thanh tra. Bởi lẽ đó mà tại khoản 1 Điều 16, Luật thanh tra năm 2025 cũng không còn ghi nhận nhiệm vụ, quyền hạn của Chánh Thanh tra tỉnh được xử phạt vi phạm hành chính hoặc kiến nghị người có thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính theo quy định của pháp luật về xử lý vi phạm hành chính như Luật thanh tra năm 2022.

Thứ ba, quy định thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính của Chánh thanh tra tại Điều 7 của Nghị định 189/2025/NĐ-CP chưa bao quát cả trong hoạt động thanh tra, kiểm tra.

Tại Nghị định 189/2025/NĐ-CP không có quy định trực tiếp thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính của Chánh thanh tra khi tiến hành cuộc thanh tra hay không. Tuy nhiên tại khoản  1, khoản 3 Điều 11 Nghị định 190/2025/NĐ-CP sửa đổi Điều 11 Nghị định 118/2021/NĐ-CP ngày 23 tháng 12 năm 2021 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Xử lý vi phạm hành chính (gọi tắt là Nghị định 190/2025/NĐ-CP), quy định cụ thể về xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động thanh tra, kiểm tra, như sau:

“1. Trưởng đoàn thanh tra, Trưởng đoàn kiểm tra có thẩm quyền xử phạt đối với hành vi vi phạm hành chính thuộc phạm vi, nội dung cuộc thanh tra, kiểm tra trong thời hạn thanh tra, kiểm tra theo quy định của pháp luật.

Trường hợp hết thời hạn thanh tra, kiểm tra theo quy định của pháp luật mà chưa ra quyết định xử phạt, thì phải chuyển vụ vi phạm đến người có thẩm quyền xử phạt.

….

3. Thẩm quyền đính chính, sửa đổi, bổ sung, hủy bỏ, ban hành quyết định mới của Trưởng đoàn thanh tra, Trưởng đoàn kiểm tra trong trường hợp đã hết thời hạn thanh tra, kiểm tra được xác định như sau:
4. a) Nếu Trưởng đoàn thanh tra, Trưởng đoàn kiểm tra đã ra quyết định xử phạt vi phạm hành chính là người có thẩm quyền xử phạt theo quy định đối với vụ việc thì thẩm quyền vẫn thuộc về người đó;
5. b) Nếu người đã ra quyết định thanh tra, kiểm tra là người có thẩm quyền xử phạt theo quy định đối với vụ việc thì thẩm quyền thuộc về người đó;
6. c) Nếu không thuộc trường hợp quy định tại điểm a và điểm b khoản này thì thẩm quyền thuộc về Chánh Thanh tra cấp có thẩm quyền xử phạt đối với vụ việc hoặc Thủ trưởng tổ chức thuộc bộ, cơ quan ngang bộ được giao chức năng, nhiệm vụ kiểm tra trong phạm vi quản lý nhà nước của bộ, cơ quan ngang bộ quy định tại điểm b khoản 1 Điều 37a của Luật Xử lý vi phạm hành chính hoặc Thủ trưởng cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân cấp tỉnh nơi xảy ra vi phạm hoặc Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp có thẩm quyền xử phạt nơi xảy ra vi phạm”.

Với quy định này cho thấy Chánh Thanh tra (Chánh Thanh tra Cơ yếu; Chánh Thanh tra Cục An toàn bức xạ và hạt nhân; Chánh Thanh tra Cục Hàng hải và Đường thủy Việt Nam; Chánh Thanh tra Cục Hàng không Việt Nam; Chánh Thanh tra Ủy ban Chứng khoán Nhà nước; Chánh Thanh tra quốc phòng quân khu; Chánh Thanh tra quốc phòng Bộ Tư lệnh Thủ đô Hà Nội; Chánh Thanh tra Ngân hàng Nhà nước khu vực; Chánh Thanh tra Cục Cảnh sát quản lý trại giam, cơ sở giáo dục bắt buộc, trường giáo dưỡng; Chánh Thanh tra Cục Cảnh sát phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ; Chánh Thanh tra Công an cấp tỉnh; Chánh Thanh tra các Bộ, cơ quan ngang Bộ: Quốc phòng, Công an, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam) là chức danh có thẩm quyền xử phạt không chỉ khi tiến hành một cuộc thanh tra mà ngay cả cuộc kiểm tra. Như vậy, tiêu đề của Điều 7 của Nghị định 189/2025/NĐ-CP chưa tương thích với Điều 11 Nghị định 190/2025/NĐ-CP.

3. Một số đề xuất, kiến nghị hoàn thiện quy định của pháp luật về thẩm quyền của thanh tra trong xử phạt vi phạm hành chính

Với những cải cách tổ chức, hệ thống cơ quan thanh tra sẽ tối giản, chỉ còn Thanh tra Chính phủ; Thanh tra tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương; 3 cơ quan thanh tra (Bộ Quốc Phòng, Bộ Công an và Ngân hàng Nhà nước) và Cơ quan thanh tra được thành lập theo điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Mặt khác, Luật thanh tra không phân định thanh tra hành chính hay thanh tra chuyên ngành; không tổ chức hoạt động thanh tra của phần đông các bộ ngành và tất cả các Sở thì vai trò, trách nhiệm của Thanh tra Chính phủ, Thanh tra tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương rất lớn. Do vậy, cần thiết lập cơ chế phát hiện vi phạm hành chính và xử lí vi phạm hành chính ngay trong hệ thống cơ quan thanh tra phù hợp với mục đích của hoạt động thanh tra là phòng ngừa, kịp thời phát hiện, xử lý hành vi vi phạm pháp luật. Đây cũng chính là các nguyên tắc chủ đạo trong xử phạt vi phạm hành chính, phát hiện, ngăn chặn kịp thời, xử lý nghiêm minh, nhanh chóng mọi vi phạm hành chính là một đòi hỏi khách quan và phải thực hiện một cách triệt để. Việc chậm trễ phát hiện, ngăn chặn hoặc chậm xử lý hành vi vi phạm hành chính sẽ dẫn đến khả năng hành vi vi phạm gây ra hậu quả lớn hơn, nghiêm trọng hơn. Vì vậy, tính kịp thời trong việc phát hiện, ngăn chặn vi phạm hành chính, xử phạt vi phạm hành chính được tiến hành nhanh chóng cũng đặt ra những yêu cầu khắt khe về thời hạn và ràng buộc trách nhiệm của người có thẩm quyền khi xem xét, ban hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính. Như vậy, cần xem xét sửa đổi thẩm quyền của Thanh tra, như sau:

Thứ nhất, xem xét nâng mức phạt tiền của Thanh tra viên tại Điều 7 của Nghị định 189/2025/NĐ-CP.

Để giúp giải quyết nhanh những vụ vi phạm đơn giản, giảm tải cho cấp trên và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật, cần xem xét nâng mức phạt tiền của Thanh tra viên lên đến 20% hoặc 30% mức tiền phạt tối đa đối với lĩnh vực tương ứng quy định tại Điều 24 của Luật Xử lý vi phạm hành chính.

Thứ hai, bổ sung người có thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính là Chánh thanh tra tỉnh nhằm đáp ứng yêu cầu nguyên tắc xử phạt vi phạm hành chính “mọi vi phạm hành chính phải được phát hiện, ngăn chặn kịp thời và phải bị xử lý nghiêm minh, …việc xử phạt vi phạm hành chính được tiến hành nhanh chóng…”.

Khi Luật Thanh tra năm 2025 đã bổ sung một số nội dung cho phù hợp với việc sắp xếp hệ thống cơ quan thanh tra, trong đó tăng cường mối quan hệ công tác giữa Thanh tra tỉnh với các Sở, ngành, Ủy ban nhân dân cấp xã; bảo đảm sự đồng bộ, thống nhất của hệ thống pháp luật, không để có khoảng trống pháp luật khi sắp xếp hệ thống các cơ quan thanh tra, Thanh tra tỉnh tiếp nhận thêm chức năng, nhiệm vụ thanh tra của Thanh tra cấp huyện, Thanh tra sở. Do đó, Bổ sung nhiệm vụ, quyền hạn của Thanh tra tỉnh trong Thanh tra việc chấp hành pháp luật trong các lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý nhà nước của cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân cấp tỉnh (đây là các cuộc thanh tra chuyên ngành thuộc thẩm quyền của Thanh tra sở trước đây); Bổ sung nhiệm vụ, quyền hạn của Chánh Thanh tra tỉnh trong việc đề nghị Thủ trưởng cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã cử người có chuyên môn phù hợp tham gia Đoàn thanh tra của Thanh tra tỉnh khi cần thiết (việc bổ sung này đáp ứng chuyên môn, nghiệp vụ các cuộc thanh tra chấp hành pháp luật trong các lĩnh vực). Trong khi đó, Luật Thanh tra năm 2025 bỏ thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính của Chánh Thanh tra tỉnh được quy định trong Luật Thanh tra năm 2022 và Chánh Thanh tra tỉnh chỉ thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của người ra quyết định thanh tra để kiến nghị xử phạt theo quy định của pháp luật về xử lý vi phạm hành chính. Tức là Chánh Thanh tra tỉnh phải chuyển vụ việc sang cơ quan khác có thẩm quyền xử phạt, gây chậm trễ, không kịp thời để cấp có thẩm quyền xử lí vì hết thời hạn lập biên bản hoặc hết thời hiệu xử phạt vi phạm hành chính, làm giảm tính răn đe, nghiêm minh trong xử phạt vi phạm hành chính, gây lãng phí nguồn lực của thanh tra. Trong khi đó, Chánh Thanh tra tỉnh là người có vị trí, năng lực và điều kiện đáp ứng yêu cầu xử phạt vi phạm hành chính. Vì vậy, cần trao thêm nhiệm vụ, quyền hạn của Chánh Thanh tra tỉnh có thẩm quyền xử phạt với tư cách là Thủ trưởng cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân cấp tỉnh và với tư cách là chức danh Chánh Thanh tra mà không làm phát sinh thêm bộ máy mới mà tận dụng ngay chính lực lượng hiện có sau khi sáp nhập.

Thứ ba, bổ sung người có thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính là Chánh thanh tra trong cả trong hoạt động thanh tra, kiểm tra tại Điều 7 của Nghị định 189/2025/NĐ-CP tương thích với quy định xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động thanh tra, kiểm tra hướng dẫn tại Điều 11 của Nghị định 190/2025/NĐ-CP.

Trước tiên, Luật thanh tra năm 2025 đã bổ sung quy định về phối hợp trong hoạt động thanh tra, kiểm tra, cụ thể: Cơ quan thanh tra, cơ quan quản lý nhà nước có trách nhiệm phối hợp để nâng cao hiệu quả hoạt động thanh tra, kiểm tra nhằm phát hiện, xử lý kịp thời các hành vi vi phạm pháp luật, góp phần chấn chỉnh, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước. Khi tiến hành hoạt động thanh tra, kiểm tra, trường hợp có có sự chồng chéo, trùng lặp thì cơ quan tiến hành thanh tra và cơ quan thực hiện kiểm tra phối hợp để xử lý; trường hợp không thống nhất được thì cơ quan thanh tra tiến hành thanh tra. Qua công tác kiểm tra, trường hợp cần thanh tra làm rõ dấu hiệu vi phạm pháp luật, cơ quan quản lý nhà nước yêu cầu hoặc đề nghị cơ quan thanh tra có thẩm quyền tiến hành thanh tra.

Như vậy, ngay tại Cơ quan thanh tra trong Quân đội nhân dân, Công an nhân dân, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam; Thanh tra Cơ yếu; Cơ quan thanh tra được thành lập theo điều ước quốc tế mà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên (Thanh tra Cục An toàn bức xạ và hạt nhân; Thanh tra Cục Hàng hải Việt Nam; Thanh tra Cục Hàng không Việt Nam; Thanh tra Ủy ban Chứng khoán nhà nước) để bao quát toàn bộ hoạt động thanh tra như trước đây, đảm bảo hiệu quả quản lý nhà nước, sẽ thực hiện phần cơ bản hoạt động thanh tra và một phần còn lại chuyển thành hoạt động kiểm tra chuyên ngành thuộc phạm vi quản lý nhà nước của Bộ, cơ quan ngang Bộ tại các cơ quan thanh tra có tính đặc thù này. Khi đó, người đứng đầu đơn vị thuộc Bộ, cơ quan ngang Bộ, trong đó có Chánh thanh tra có thẩm quyền kiểm tra chuyên ngành đối với tổ chức, cá nhân thuộc phạm vi được Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang Bộ phân cấp, uỷ quyền theo quy định tại Điều 6 và Điều 7 của Nghị định 217/2025/NĐ-CP ngày 5/8/2025 quy định về hoạt động kiểm tra chuyên ngành.

Chính vì vậy, việc quy định mở rộng thẩm quyền kiểm tra chuyên ngành cho người đứng đầu đơn vị, trong đó có Chánh thanh tra của Cơ quan thanh tra trong Quân đội nhân dân, Công an nhân dân, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam; Thanh tra Cơ yếu; Cơ quan thanh tra được thành lập theo điều ước quốc tế mà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên (Thanh tra Cục An toàn bức xạ và hạt nhân; Thanh tra Cục Hàng hải Việt Nam; Thanh tra Cục Hàng không Việt Nam; Thanh tra Ủy ban Chứng khoán nhà nước) là phù hợp với tinh thần phân cấp, phân quyền. Việc bổ sung người có thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính là Chánh thanh tra trong cả trong hoạt động thanh tra, kiểm tra tại Điều 7 của Nghị định 189/2025/NĐ-CP sẽ tạo ra sự tương thích với quy định xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động thanh tra, kiểm tra được hướng dẫn tại Điều 11 của Nghị định 190/2025/NĐ-CP đảm bảo sự phân định rõ ràng và minh bạch về thẩm quyền xử phạt, tránh bỏ sót trong quá trình xử phạt vi phạm hành chính.

Tóm lại, các chức danh trong hệ thống cơ quan thanh tra là người có chuyên môn sâu, bám sát thực tiễn, việc trao quyền xử phạt giúp các chức danh này phát hiện và xử lý ngay vi phạm, góp phần răn đe và phòng ngừa vi phạm. Khi hành vi vi phạm hành chính bị phát hiện và xử lý kịp thời, công bằng, sẽ tạo niềm tin vào pháp luật, tăng cường kỷ cương hành chính, và thúc đẩy sự tuân thủ pháp luật của cá nhân, tổ chức. Do vậy, cần quy định rõ thẩm quyền xử phạt của thanh tra được theo từng cấp, từng lĩnh vực, phù hợp với chủ trương phân cấp trong quản lý hành chính và tương xứng với chức năng, nhiệm vụ được giao. Thay vì cần chờ kết quả trong chuyển hồ sơ vụ vi phạm để xử phạt vi phạm hành chính hoặc báo cáo cấp trên kiến nghị xử lí, các chức danh của cơ quan thanh tra có thể xử lý trực tiếp, giúp giảm thời gian và chi phí cho cả hệ thống./.

GVC, TS. Trần Thị Thúy

Ths. Nguyễn Thị Hạnh

[1] Phó Trưởng Khoa Nghiệp vụ Thanh tra, Trường Cán bộ Thanh tra

[2] Giảng viên Khoa Nghiệp vụ Thanh tra, Trường Cán bộ Thanh tra

[3] Xem khoản 4 Điều 11; điểm q khoản 1 Điều 38; điểm k khoản 1 Điều 39; điểm c khoản 1 Điều 40 – Luật thanh tra năm 2025 và khoản 4 Điều 5 – Nghị định số 216/2025/NĐ-CP ngày 5/8/2025 quy định chi tiết một số điều và hướng dẫn thi hành Luật Thanh tra.

[4] 3. Thẩm quyền đính chính, sửa đổi, bổ sung, hủy bỏ, ban hành quyết định mới của Trưởng đoàn thanh tra, Trưởng đoàn kiểm tra trong trường hợp đã hết thời hạn thanh tra, kiểm tra được xác định như sau:

1. a) Nếu Trưởng đoàn thanh tra, Trưởng đoàn kiểm tra đã ra quyết định xử phạt vi phạm hành chính là người có thẩm quyền xử phạt theo quy định đối với vụ việc thì thẩm quyền vẫn thuộc về người đó;
2. c) Nếu không thuộc trường hợp quy định tại điểm a và điểm b khoản này thì thẩm quyền thuộc về Chánh Thanh tra cấp có thẩm quyền xử phạt đối với vụ việc hoặc Thủ trưởng tổ chức thuộc bộ, cơ quan ngang bộ được giao chức năng, nhiệm vụ kiểm tra trong phạm vi quản lý nhà nước của bộ, cơ quan ngang bộ quy định tại điểm b khoản 1 Điều 37a của Luật Xử lý vi phạm hành chính hoặc Thủ trưởng cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân cấp tỉnh nơi xảy ra vi phạm hoặc Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp có thẩm quyền xử phạt nơi xảy ra vi phạm.

[5] Điều 15 của Luật thanh tra năm 2025.