Hoàn thiện cơ chế uỷ quyền trong hoạt động thanh tra đáp ứng yêu cầu mới

Ủy quyền là phương thức tổ chức thực hiện quyền lực hành chính, góp phần bảo đảm tính linh hoạt, liên tục và hiệu quả trong hoạt động công vụ. Đối với hoạt động thanh tra, việc thực hiện cơ chế ủy quyền có ý nghĩa quan trọng trong phân định thẩm quyền, nâng cao trách nhiệm cá nhân và bảo đảm hiệu quả thực thi nhiệm vụ. Tuy nhiên, cơ chế này cũng đặt ra yêu cầu về căn cứ pháp lý, chủ thể, phạm vi, trình tự thực hiện và trách nhiệm kiểm soát. Bài viết phân tích cơ sở lý luận, thực trạng pháp luật và thực tiễn thực hiện, từ đó đề xuất một số giải pháp hoàn thiện cơ chế ủy quyền trong hoạt động thanh tra.

TS. Trần Thị Thúy, Trưởng Phòng Nghiên cứu – Hợp tác, Trường Cán bộ thanh tra. Ảnh: Trần Hùng

Luật Thanh tra năm 2025 tạo cơ sở pháp lý mới cho tổ chức và hoạt động thanh tra

Trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, đổi mới tổ chức và hoạt động của bộ máy hành chính nhà nước theo hướng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả đặt ra yêu cầu phải phân định rõ thẩm quyền, trách nhiệm giữa các cơ quan, tổ chức và cá nhân. Trong đó, ủy quyền là một phương thức quan trọng nhằm bảo đảm tính chủ động, linh hoạt và liên tục trong thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước. Đối với hoạt động thanh tra, yêu cầu này càng có ý nghĩa bởi đây là hoạt động thực thi quyền lực nhà nước, trực tiếp liên quan đến quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân. Việc xác định đúng chủ thể có thẩm quyền, phạm vi thực hiện và trách nhiệm pháp lý là điều kiện bảo đảm tính hợp pháp, khách quan và hiệu quả của hoạt động thanh tra. Luật Thanh tra năm 2025 đã tạo cơ sở pháp lý mới cho tổ chức và hoạt động thanh tra. Tuy nhiên, việc vận dụng cơ chế ủy quyền trong lĩnh vực này vẫn đặt ra những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, nhất là mối quan hệ giữa ủy quyền với phân cấp, phân công, ký thay và trách nhiệm của người đứng đầu. Vì vậy, hoàn thiện cơ chế ủy quyền là yêu cầu cần thiết nhằm đáp ứng yêu cầu đổi mới tổ chức và nâng cao hiệu quả hoạt động thanh tra hiện nay.

Ủy quyền trong hoạt động thanh tra được hiểu là việc chủ thể có thẩm quyền giao cho chủ thể được pháp luật cho phép thực hiện một hoặc một số nhiệm vụ, quyền hạn cụ thể trong phạm vi và thời hạn xác định. Việc ủy quyền không làm thay đổi chủ thể có thẩm quyền ban đầu mà chỉ tạo cơ sở pháp lý để người được ủy quyền thực hiện nhiệm vụ theo giới hạn được giao. Cần phân biệt rõ ủy quyền với phân quyền, phân cấp, phân công và phối hợp. Nếu phân quyền, phân cấp xác lập việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn theo cơ chế được pháp luật quy định thì ủy quyền là việc giao thực hiện quyền trong một phạm vi, thời hạn cụ thể. Phân công chủ yếu mang tính tổ chức nội bộ; phối hợp là sự tham gia của nhiều chủ thể theo chức năng, nhiệm vụ riêng. Đặc biệt, cần phân biệt giữa quyền quyết định nội dung và quyền ký văn bản. Việc ký thay hoặc ký thừa ủy quyền không mặc nhiên đồng nghĩa với việc được chuyển giao toàn bộ thẩm quyền chuyên ngành. Về cơ sở pháp lý, Luật Tổ chức Chính phủ năm 2025 quy định nguyên tắc ủy quyền trong hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước; Luật Thanh tra năm 2025 quy định nhiệm vụ, quyền hạn và trách nhiệm của người ra quyết định thanh tra, Trưởng đoàn và thành viên Đoàn thanh tra. Đây là những căn cứ quan trọng để nghiên cứu, hoàn thiện cơ chế ủy quyền phù hợp với đặc thù của hoạt động thanh tra.

Những quy định của Luật Thanh tra 2025 là những căn cứ quan trọng để nghiên cứu, hoàn thiện cơ chế ủy quyền phù hợp với đặc thù của hoạt động thanh tra Ảnh: PLBĐ

Thực trạng và những vấn đề đặt ra

Qua nghiên cứu hệ thống quy định pháp luật và tài liệu thực tiễn được tập hợp trong đề tài khoa học cấp cơ sở về cơ chế ủy quyền trong hoạt động thanh tra của Trường Cán bộ Thanh tra, có thể nhận diện một số vấn đề sau:

Thứ nhất, quy định về chủ thể và phạm vi ủy quyền chưa thật sự cụ thể. Pháp luật đã xác định thẩm quyền của người ra quyết định thanh tra nhưng việc phân định giữa thực hiện nhiệm vụ theo phân công, ký thay và thực hiện quyền trên cơ sở ủy quyền vẫn cần được hướng dẫn rõ hơn.

Thứ hai, điều kiện đối với người được ủy quyền chưa được thiết kế đầy đủ theo đặc thù hoạt động thanh tra. Việc lựa chọn không thể chỉ căn cứ vào chức vụ mà cần xem xét tư cách pháp lý, trình độ chuyên môn, kinh nghiệm nghiệp vụ và khả năng xử lý các tình huống phát sinh.

Thứ ba, trình tự và nội dung ủy quyền cần được chuẩn hóa. Văn bản ủy quyền phải xác định cụ thể nội dung, phạm vi, thời hạn, trách nhiệm và phương thức kiểm tra, giám sát; tránh quy định chung chung dẫn đến khó xác định giới hạn thực hiện.

Thứ tư, cơ chế phân định trách nhiệm và kiểm soát quyền lực còn cần hoàn thiện. Cần xác định rõ trách nhiệm của người ủy quyền trong việc giao quyền, lựa chọn và kiểm tra; đồng thời xác định trách nhiệm trực tiếp của người được ủy quyền đối với hành vi thực hiện vượt phạm vi hoặc không đúng nội dung được giao.

Đáng chú ý, trong phạm vi hồ sơ và tài liệu được đề tài khảo cứu, chưa ghi nhận trường hợp một cơ quan thanh tra ủy quyền cho cơ quan thanh tra khác thực hiện quyền thanh tra của mình. Các quan hệ chủ yếu được thể hiện là chỉ đạo, phối hợp, phân công nội bộ và thực hiện thẩm quyền theo quy định pháp luật. Do đó, vấn đề cần ưu tiên nghiên cứu là hoàn thiện cơ chế ủy quyền trong nội bộ cơ quan thanh tra, đặc biệt giữa Thủ trưởng và cấp phó trong từng cuộc thanh tra cụ thể.

Giải pháp hoàn thiện cơ chế ủy quyền trong hoạt động thanh tra

Một là, hoàn thiện quy định pháp luật về chủ thể và phạm vi ủy quyền. Nghiên cứu sửa đổi, bổ sung Luật Thanh tra theo hướng xác định rõ những nhiệm vụ, quyền hạn được phép ủy quyền và những nội dung phải do chính chủ thể có thẩm quyền thực hiện. Trước mắt, cần ưu tiên nghiên cứu cơ chế ủy quyền có giới hạn trong nội bộ cơ quan thanh tra, bảo đảm không làm thay đổi tùy tiện thẩm quyền theo luật định.

Hai là, quy định cụ thể điều kiện đối với người được ủy quyền. Người nhận ủy quyền phải đáp ứng yêu cầu về tư cách pháp lý, phẩm chất đạo đức, trình độ chuyên môn, kinh nghiệm nghiệp vụ và không có xung đột lợi ích. Việc lựa chọn cần căn cứ vào tính chất, mức độ phức tạp của từng cuộc thanh tra.

Ba là, chuẩn hóa trình tự, thủ tục và văn bản ủy quyền. Văn bản phải xác định rõ căn cứ pháp lý, chủ thể ủy quyền, người nhận ủy quyền, nội dung, phạm vi, thời hạn, phương thức báo cáo và trách nhiệm thực hiện. Đồng thời, cần quy định rõ việc điều chỉnh, chấm dứt và xử lý các trường hợp thực hiện vượt phạm vi ủy quyền.

Bốn là, tăng cường kiểm soát quyền lực và trách nhiệm giải trình. Người ủy quyền chịu trách nhiệm về tính hợp pháp của việc ủy quyền, việc lựa chọn và kiểm tra người nhận ủy quyền; người được ủy quyền chịu trách nhiệm về hành vi trực tiếp thực hiện và phần việc vượt quá nội dung, phạm vi được giao theo quy định pháp luật. Việc xác định trách nhiệm phải gắn với từng công đoạn và sản phẩm cụ thể của hoạt động thanh tra.

Năm là, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số. Xây dựng hệ thống quản lý ủy quyền điện tử, theo dõi thời hạn, phạm vi thực hiện, lưu trữ hồ sơ và truy xuất quá trình xử lý công việc. Qua đó, nâng cao tính công khai, minh bạch và khả năng kiểm soát hoạt động thực thi thẩm quyền.

Sáu là, nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ thanh tra. Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng kiến thức pháp luật về thẩm quyền, ủy quyền, trách nhiệm công vụ và kỹ năng xử lý tình huống thực tiễn. Đặc biệt, cần đề cao trách nhiệm người đứng đầu, bảo đảm ủy quyền là phương thức nâng cao hiệu quả tổ chức công việc, không phải biện pháp chuyển giao hoặc né tránh trách nhiệm.

Hoàn thiện cơ chế ủy quyền trong hoạt động thanh tra là yêu cầu cần thiết trong quá trình đổi mới tổ chức bộ máy và nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước. Một cơ chế ủy quyền phù hợp không chỉ góp phần bảo đảm tính liên tục, linh hoạt trong thực hiện nhiệm vụ mà còn nâng cao trách nhiệm cá nhân, phát huy năng lực đội ngũ cán bộ và tăng cường kiểm soát quyền lực. Vấn đề cốt lõi không phải là mở rộng tối đa phạm vi ủy quyền mà là xác lập cơ chế ủy quyền đúng pháp luật, đúng chủ thể, đúng phạm vi và gắn với trách nhiệm cụ thể. Trong đó, cần ưu tiên hoàn thiện quy định về ủy quyền trong nội bộ cơ quan thanh tra, đồng thời phân định rõ với phân cấp, phân công và phối hợp. Có thể khẳng định, xây dựng cơ chế ủy quyền khoa học, minh bạch và có kiểm soát sẽ góp phần nâng cao chất lượng hoạt động thanh tra, bảo đảm kỷ luật, kỷ cương hành chính và đáp ứng yêu cầu xây dựng nền hành chính chuyên nghiệp, hiện đại trong giai đoạn hiện nay.

TS. Trần Thị Thuý